🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:47:13 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

धर्मराज
dharmarāja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धर्मराज १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. धर्म का पालन करनेवाला, राजा ।
२. युधिष्ठिर ।
३. यमराज ।
४. जिन ।
५. न्यायकर्ता । न्यायाधीश । उ॰—सेनापति बुधजन, मंगल गुरुगण, धर्मराज मन बुद्धि घनी ।—केशव (शब्द॰) ।
धर्मराज २ वि॰ धर्मशील [को॰] ।
धर्मराज ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ धर्मराजन्] युधिष्ठिर [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धर्म—राज m. ‘id.’ a just or righteous king, Hariv.
any king or prince, L.
a Buddha, L.
N. of Yama, MBh.; Hariv.; Daś. &c. (-ता f., MBh.)
of Yudhiṣṭhira, MBh.; Hariv. (-पुरोगम mfn. headed by Y˚, MW.)
Law conceived as a king, Kāraṇḍ.
N. of sev. authors (also -दीक्षित m. [-दीक्षि˚तीय n. his wk.], -पुत्र m., -भट्ट m., ˚जाध्वरि-वर m. and ˚जाध्वरिन्द्र m.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (511,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धर्म्मराज पु० धर्मेण राजते राज--अच् ३ त० । धर्माणां राजा ईश्वरो वा टच्समा० । १ जिने २ यमे च अमरः । ३ नृपे ४ युधिष्ठिर च शब्दरत्ना० । तत्र जिनस्य अहिंसा- रूपपरमधर्मेण राजनात् तथात्वं यमस्य च तथात्वमुक्तम् भा० व० २९६ अ० । “विवस्वतस्त्वं तनयः प्रतापवां- स्ततो हि वैवस्वत उच्यते बुधैः । समेन धर्मेण चरन्ति ता० प्रजास्ततस्तबेहेश्वर धर्मराजता” “तथेत्युक्त्वा तु त पाशं मुक्त्वा वैवस्वतो यमः । धर्मराजः प्रहृष्टात्मा सावित्रीमिदमव्रवीत्” नृपाणां तथात्वञ्च “इन्द्रानलयमा- र्काणामग्नेश्च वरुणस्य च । चन्द्रवित्तेशयोश्चैव मात्रा सिहत्य शाश्वतीः । यस्मादेषां सुरेन्द्राणां मात्राभ्यो निर्मिता नृपाः मनुना यममात्रातोनिर्माणस्योक्तेः धर्मराजवद् अधर्मरतानां नराणां नियमनाद्वा तथात्वम् बोध्यम् । युधिष्ठिरस्य धर्मप्रधानत्वात् तथात्वम् । “सहायमध्वर घुरां धर्मराजो विवक्षते” माघः समासान्तविधेरनित्य- त्वात् क्वचिदार्षे न टच्समा० । “जयाशीर्मिश्च तं विप्रो धर्मराजानमार्चयत” भा० स० ५ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3861,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धर्म्मराजः, पुं, (धर्म्मेण राजते इति । राज + अच् ।) जिनः । (धर्म्मश्चासौ राजा चेति । समासे टच् ।) यमः । इत्यमरः । ३ । ३ । ३१ ॥ (यथा, महाभारते । ३ । २९६ । ५४ । “धर्म्मराजः प्रहृष्टात्मा स्रावित्रीमिदमब्रवीत् ॥”) नरपतिः । युधिष्ठिरः । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, हरिवंशे । १६ । ८ । “अपृच्छत् धर्म्मराजो हि शरतल्पगतं पुरा ॥” धर्म्मप्रधाने, त्रि । यथा, महाभारते । १ । ५५ । ११ । “धृत्या च ते प्रीतमनाः सदाहं त्वं वा वरुणो धर्म्म राजो यमो वा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-786-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "धर्मराज" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें