🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:17:50 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

यम
yama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शरीर से साध्य नित्य कर्म (अहिंसा आदि) (2.7.52)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
यम संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक साथ उत्पन्न बच्चों का जोड़ा । यमज ।
२. भारतीय आर्यों के एक प्रसिद्ध देवता जो दक्षिण दिशा के दिक् पाल कहे जाते हैं और आजकल मृत्यु के देवता माने जाते हैं । विशेष— वैदिक काम में यम और यमी दोनों देवता, ऋषि और मंत्रकर्ता माने जाते थे और 'यम' को लोग 'मृत्यु' से भिन्न मानते थे । पर पीछे से मय ही प्राणियों को मारनेवाले अथवा इस शरीर में से प्राण निकालनेवाले माने जाने लगे । वैदिक काल में यज्ञों में यम की भी पूजा होती थी और उन्हे हवि दिया जाता था । उन दिनों वे मृत पितरों के अधिपति तथा मरनेवाले लोगों को आश्रय देनेवाला माने जाते थे । तब से अब तक इनका एक अलग लोक माना जाता है, जो 'यमलोक' कहलाता है । हिदुओं का विश्वास है कि मनुष्य मरने पर सब से पहले यमलोक में जाता है और वहाँ यमराज के सामने उपस्थित किया जाता है । वही उसकी शुभ और अशुभ कृत्यों का विचार करके उसे स्वर्ग या नरक में भेजते हैं । ये धर्मपूर्वक विचार करते हैं, इसीलिये धर्मराज भी कहलाते हैं । यह भी माना जाता है कि मृत्यु के समय यम के दूत ही आत्मा को लेने के लिये आते हैं । स्मृतियों में चौदह यमों के नाम आए हैं, जो इस प्रकार हैं— यम, धर्मराज, मृत्यु, अंतक, वैवस्वत, काल, सर्वभूत- क्षय, उदुंबर, दघ्न, नील, परमेष्ठी, वृकोदर, चित्र और चित्रगुप्त । तर्पण में इनमें से प्रत्यक के नाम तीन तीन अंजलि जल दिया जाता है । मार्कडेयपुरणा में लिखा है कि जब विश्वकर्मा की कन्या संज्ञा ने अपने पति सूर्य को देखकर भय से आँखें बंद कर ली, तब सूर्य ने क्रुद्ध होक उसे शाप दिया कि जाओ, तुम्हें जो पुत्र होगा, वह लोगों का संयमन करनेवाला (उनके प्राण लेनेवाला) होगा । जब इसपर संज्ञा ने उनकी और चंचल दृष्टि से देखा, तब फिर उन्होने कहा कि तुम्हें जो कन्या होगी, वह इसी प्रकार चंचलतापूर्वक नदी के रूप में बहा करेगी । पुत्र तो यही यम हुए और कन्या यमी हुई, जो बाद में यमुना के नाम से प्रसिद्ध हुई । कहा जाता है कि यमी और यम दोनों यमज थे । यम का वाहन भैंसा माना जाता है । पर्या॰—पितृपति । कृतांत । शमन । काल । दंडधर । श्राद्धदेव । धर्म । जीवितेश । महिपध्वज । महिषवाहन । शीर्णपाद । हरि । कर्मकर ।
२. मन, इंद्रिय आदि के वश या रोक में रखना । निग्रह ।
४. चित को धर्म में स्थिर रखनेवाले कर्मों का साधन । विशेष— मनु के अनुसार शरीरसाधन के साथ साथ इनका पालन नित्य कर्तव्य है । मनु ने आहिंसा, सत्यवचन, ब्रह्मचर्य, अकल्कता और अस्तेय ये पाँच यम कहे हैं । पर पारस्कर गृह्यसूत्र में तथा और भी दो एक ग्रंथों में इनकी संख्या दस कही गई है और नाम इस प्रकार दिए हैं ।— ब्रह्मचर्य, दया, क्षांति, ध्यान , सत्य, अकल्कता, आहिंसा, अस्तेय, माधुर्य और मय । 'यम' योग के आठ आगों में से पहला अंग है । विशेष दे॰ योग ।
५. कौआ ।
६. शनि ।
७. विष्णु ।
८. वायु ।
९. यमज । जोड़ ।
१०. दो की संख्या ।
११. वायु (जैन) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यम m. a rein, curb, bridle, RV. v, 61, 2
a driver, charioteer, ib. viii, 103, 10
the act of checking or curbing, suppression, restraint (with वाचाम्, restraint of words, silence), BhP.
self-control, forbearance, any great moral rule or duty (as opp. to नियम, a minor observance; in Yājñ. iii, 313 ten Yamas are mentioned, sometimes only five), Mn.; MBh. &c.
(in Yoga) self-restraint (as the first of the eight Aṅgas or means of attaining mental concentration), IW. 93
any rule or observance, PārGṛ.
यम mf(आ or ई)n. twin-born, twin, forming a pair, RV. &c. &c.
यम m. a twin, one of a pair or couple, a fellow (du. ‘the twins’, N. of the Aśvins and of their twin children by Mādrī, called Nakula and Saha-deva; यमौ मिथुनौ, twins of different sex), ib.
a symbolical N. for the number ‘two’, Hcat.
N. of the god who presides over the Pitṛs (q.v.) and rules the spirits of the dead, RV. &c. &c., IW. 18; 197, 198 &c.; RTL. 10; 16; 289 &c. (he is regarded as the first of men and born from Vivasvat, ‘the Sun’, and his wife Saraṇyū; while his brother, the seventh Manu, another form of the first man, is the son of Vivasvat and Saṃjñā, the image of Saraṇyū; his twin-sister is Yamī, with whom he resists sexual alliance, but by whom he is mourned after his death, so that the gods, to make her forget her sorrow, create night; in the Veda he is called a king or संगमनो जनानाम्, ‘the gatherer of men’, and rules over the departed fathers in heaven, the road to which is guarded by two broad-nosed, four-eyed, spotted dogs, the children of Śaramā q.v.; in Post-vedic mythology he is the appointed Judge and ‘Restrainer’ or ‘Punisher’ of the dead, in which capacity he is also called धर्मराज or धर्म and corresponds to the Greek Pluto and to Minos; his abode is in some region of the lower world called Yama-pura; thither a soul when it leaves the body, is said to repair, and there, after the recorder, Citra-gupta, has read an account of its actions kept in a book called Agra-saṃdhānā, it receives a just sentence; in MBh. Yama is described as dressed in blood-red garments, with a glittering form, a crown on his head, glowing eyes and like Varuṇa, holding a noose, with which he binds the spirit after drawing it from the body, in size about the measure of a man's thumb; he is otherwise represented as grim in aspect, green in colour, clothed in red, riding on a buffalo, and holding a club in one hand and noose in the other; in the later mythology he is always represented as a terrible deity inflicting tortures, called यातना, on departed spirits ; he is also one of the 8 guardians of the world as regent of the South quarter; he is the regent of the Nakṣatra Apa-bharaṇī or Bharaṇī, the supposed author of RV. x, 10; 14, of a hymn to Viṣṇu and of a law-book; यमस्यार्कः N. of a Sāman, ĀrṣBr.)
N. of the planet Saturn (regarded as the son of Vivasvat and Chāyā), Hariv.; BhP.
of one of Skanda's attendants (mentioned together with Ati-yama), MBh.
a crow, L. (cf. -दूतक)
a bad horse (whose limbs are either too small or too large), L.
यम n. a pair, brace, couple, L.
(in gram.) a twin-letter (the consonant interposed and generally understood, but not written in practice, between a nasal immediately preceded by one of the four other consonants in each class), Prāt.; Pat. on Pāṇ. i, 1, 8
pitch of the voice, tone of utterance, key, Prāt.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (846,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यम a. [यम्-घञ्] 1 Twin, twinborn. --2 Coupled. --मः 1 Restraining, controlling, curbing. --2 Control, restraint. --3 Self-control. --4 Any great moral or religious duty or observance (opp. नियम); तप्तं यमेन नियमेन तपोऽमुनैव N. 13. 16. (यम and नियम are thus distinguished:-- शरीरसाधनापेक्षं नित्यं यत्कर्म तद्यमः । नियमस्तु स यत्कर्म नित्यमागतुंसाधनं ॥ Ak.; see Malli. on Śi. 13. 23 and Ki. 10. 10 also. The yamas are usually said to be ten, but their names are given differently by different writers; e. g. ब्रह्मचर्यं दया क्षांतिर्दानं सत्यमकल्कता । अहिंसाऽस्तेयमाधुर्ये दमश्चेति यमाः स्मृताः ॥ Y. 3. 313; or आनृशंस्यं दया सत्यमहिंसा क्षांतिरार्जवम् । प्रीतिः प्रसादो माधुर्यं मार्दवं च यमा दश ॥; sometimes only five yamas are mentioned: --अहिंसा सत्यवचनं ब्रह्मचयर्मकल्कता । अस्तेयमिति पंचैते यमाख्यानि व्रतानि च ॥). --5 The first of the eight angas or means of attaining Yoga; the eight angas are: --यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयोऽष्टावंगानि. --6 The god of death, death personified, regarded as a son of the sun; दत्ताभये त्वयि यमादपि दंडधारे U. 2. 11. --7 A twin; धर्मात्मजं प्रति यमौ च (i. e. नकुलसहदेवौ) कथैव नास्ति Ve. 2. 25; यमयोश्चैव गर्भेषु जन्मतो ज्येष्ठता मता Ms. 9. 126. --8 One of a pair or couple, a fellow. --9 N. of Saturn. --10 A crow. --11 A symbolical expression for the number ‘two’. --12 Ved. A rein, bridle. --13 Ved. A driver, charioteer. --मं 1 A pair or couple. --2 (In gram.) The twin letter of any consonant. --3 Pitch of the voice. --मी N. of the river Yamunā. --Comp. --अनुगः, --अनुचरः a servant or attendant of Yama. --अंतकः an epithet of {1} Śiva. {2} of Yama. --अरिः, --घ्नः, --रिपुः &c. N. of Viṣṇu. --ईशं the Nakṣatra Bharaṇī. --किंकरः a messenger of death. --कीटः {1} a wood-louse. {2} an earth-worm. --कीलः N. of Viṣṇu. --कोटिः --टी N. of a mythical town to the east of Laṅkā. --ज a. twin-born, twin; भ्रातरौ आवां यमजौ U. 6; 4. --दंष्ट्रा [] ‘Yama's tooth’, the jaws of death. (--ष्ट्राः pl.) the last eight days of the month Āśvina and the whole of Kārtika (regarded as a period of general sickness). --दूतः --दूतकः {1} a messenger of death. {2} a crow. --दूतिका tamarind. --देवता the asterism Bharaṇī. --द्वितीया the second day in the bright half of Kārtika when sisters entertain their brothers (Mar. भाऊबीज); cf. भ्रातृद्वितीया. --धानी the abode of Yama; नरः संसारांते विशति यमधानीजवनिकां Bh. 3. 112. --धारः a kind of double-edged weapon. --पाशः the noose of Yama. --पुरुषः Yama's servant or minister. --प्रियः the fig-tree. --भगिनी N. of the river Yamunā. --यातना the tortures inflicted by Yama upon sinners after death, (the word is sometimes used to denote ‘horrible tortures’, ‘extreme pain’). --राज m. Yama, the god of death. --वाहनः, --रथः a buffalo. --सभा the tribunal of Yama. --सूर्यं a building with two halls, one facing the west and the other facing the north. --स्वसृ f. {1} N. of the river Yamunā. {2} N. of Durgā.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0889-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यम उपरतौ भ्वा० पर० सक० अनिट् यच्छति अयंसीत् उदित् क्त्वा वेट् । यमित्वा यत्वा यत्तः । आ + दीर्घीकरणे आत्म० । उप + विवाहे आत्म० ।
यम परिवेषणे चु० उ० सक० सेट् वा घटा० । यमयति यामवति अयीयमत् त अययामत् त ।
यम पु यम--घञ् । “अहिंसा सत्यवचनं ब्रह्मचर्य्यमकल्कता । अस्तेयमिति पञ्चैते यमाख्यानि व्रतानि च” इत्युक्ते १ अहिंसादौ तच्च देहमात्रसाध्यम् आवश्यकमवश्यकार्य्यं नित्यं कार्य्यमिति अमरः इन्द्रियादीनां २ संयमने च । यमयति अच् । प्राणिनां शुभाशुभकर्मानुसारेण दण्ड- विधायक ईश्वरनियुक्ते दक्षिणस्थे ३ देवभेदे पु० अमरः । तत्स्वामिकत्वात् ४ काके च । भ्रातृत्वेन यमसम्बन्धिनि ५ शनौ ६ एकगर्भजायमाने यमजे त्रि० मेदि० । ७ द्वित्व- संख्यायां ८ यमदेवताके भरणोनक्षत्रे ज्यो० । दिक्पालयमभेदाः चतुर्दश भविष्यपु० उक्ता यथा “यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च । वैवखताय कालाय सर्वभूतक्षयाय च । औडम्बराय दघ्नाय नीलाय परमेष्ठिने । वृकोदराय चित्राय चित्रगुप्ताय वै नमः” । थोगाङ्गयमाक्ष पात० सू० भा० उक्ता यथा [] “यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयो- ऽष्टावङ्गानि” मू० । “यथाक्रमं एतेषाम् अनुष्ठानं स्वरूपञ्च वक्ष्यामः भा० । तत्र “अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्य्यापरिग्रहा- यमाः” मू० । “तत्राहिंसा सर्वथो सर्वदा सर्वभूतानामनतिद्रो- हः । उत्तरे च यमनियमास्तन्मूलास्तत्सिद्धिपरतया तत्- प्रतिपदानाय प्रतिपाद्यन्ते तदवदातकरणायैवोपादीयन्ते । तथाचोक्तं “स खल्वयं ब्राह्मणो यथा यथा व्रतानि बहूनि समादित्सते तथा तथा प्रमादकृतेभ्यो हिंसानिदानेभ्यो निवर्त्तमानस्तामेवावदातरूपामहिंसां करोति” । सत्यं यथार्थे वाङ्मनुसे यथादृष्टं यथानुमितं यथाश्रुतं तथा वाङ्मन- श्चेति स्वबोधसंक्रान्तये वागुक्ता सा यदि न वञ्चिता भ्रान्ता वा प्रतिपत्तिबन्ध्या वा भवेत् इत्येषा सर्वभूतोप कारार्थं प्रवृत्ता न भूतोपघाताय यदि चैवमप्यमिधीय माना मूतोपघातपरैव स्यान्न सत्यं भवेत् पापमेव भवेत् तेन पुण्याभासेन पुण्यप्रतिरूपकेन कष्टं तमः प्राप्नुयात् तस्मात् परीक्ष्य सर्वभूतहितं सत्यं ब्रूयात् । स्तेयमशास्त्र पूर्वकं द्रव्याणां परतः स्वीकरणं तत्प्रतिषेधः पुन- रस्पृहारूपमस्तेयमिति । ब्रह्मचर्य्यं गुप्तेन्द्रियस्योपस्थस्य संयमः । विषयाणामर्जनरक्षणक्षयसङ्गहिंसादोषदर्शना दस्वीकरणमपरिग्रह इत्येते यमाः” भा० । गारुडे तु तस्य दशविधत्वमुक्तं यथा “ब्रह्मचर्य्ये दया- क्षान्तिर्ध्यानं सत्यमकल्कता । अहिंसाऽस्तेय माधुर्य्यं दमश्चैते यमाः स्मृताः” १०५ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4773,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "यम" आता है (45)
कीनाश यम । मृत्युदेवतावैवस्वत सूर्य के एक पुत्र का नाम । यमदंडयाम यमपार्पर यमअर्कतनय सूर्य का पुत्र । कर्ण, यम, शनि, वैवस्वत और सावर्णि मनु आदिपितृराज यमशीर्णांघ्रि यम । विशेष दे॰ 'शीर्णपाद'अर्कसुत यमभूतांतक यमप्रजांतक यमसावित्रेय सविता के पुत्र, यमकीनास यम । यमराज ।—(डिं॰)पुरणांत यमभानुसुत यमदिनकरसुत यमपरेतभर्ता यममृत्युबंध यमसवितापुत्र सूर्य के पुत्र, हिरण्यपाणि, यम, शनि आदिदत्क्षिणाशापति यमनल नरकटकंक एक मांसा- हारी पक्षी जिसके पंख बाणों में लगाए जाते थे । सफेद चील । काँ…शमन यज्ञ के लिये होनेवाला पशुओं का बलि- दानआर्कि सूर्य के पुत्रपातंगि पतंग अर्थात् सूर्य के पुत्र—१ शनैश्चरजनांत वह प्रदेश जिसकी सीमा निश्चित होकृतांत समाप्त करनेवाला अंत करनेवालासूर्यज शनि ग्रहअरुणात्मज जटायुपृथिवीपति ऋषभ नामक औधषआदित्यसूनु सूर्य का पुत्र-पाशी पाशवाला । पाश धारण करनेवालाअर्कज सूर्य के पुत्र—दैवाकरि दिवाकर अर्थात् सूर्य के पुत्र—समितिंजय वह जिसने युद्ध में विजय प्राप्त की हो । युद्धजयीसूर्यतनय शनिदिनेशात्मज सूर्य के पुत्र शनिसमन पु ^१ संज्ञा पुं॰पितृदैवत मघा नक्षत्रसूर्यसुत शनिकर्मसाक्षी जो कर्मों का देखनेवाला हो । जिसके सामने कोई काम हुआ होसूर्यपुत्र शनिगरुरा पु † संज्ञा पुं॰तरणिसुत सूर्य का पुत्रपतंगसुत सूर्य के पुत्र आश्विनीकुमारम हिंदी वर्णमाला का पचीसवाँ व्यंजन और प वर्ग का अंतिम वर्ण । इसका उच्चार…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें