🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:16:12 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सिंह
siṃha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सिंह संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ सिंहनी]
१. बिल्ली की जाति का सबसे बलवान् पराक्रमी और भव्य जंगली जंतु जिसके नर वर्ग की गरदन पर बड़े बड़े बाल या केसर होते हैं । शेर बबर । विशेष—यह जंतु अब संसार में बहुत कम स्थानों में रह गया हैं । भारतवर्ष के जंगलों में किसी समय सर्वत्र सिंह पाए जाते थे, पर अब कहीं नहीं रह गए हैं । केवल गुजरात या काठियावाड़ की ओर कभी कभी दिखाई पड़ जाते हैं । उत्तरी भारत में अंतिम सिंह सन् १८३९ में दिखाई पड़ा था । आजकल सिंह केवल अफ्रिका के जंगलों में मिलते हैं । इस जंतु का पिछला भाग पतला होता है, पर सामने का भाग अत्यंत भव्य और विशाल होता है । इसकी आकृति से विलक्षण तेज टपकता है और इसकी गरज बादल की तरह गूँजती है, इसी से सिंह का गर्जन प्रसिद्ध है । देखने में यह बाघ की अपेक्षा शांत और गंभीर दिखाई पड़ता है और जल्दी क्रोध नहीं करता । रंग इसका ऊँट के रंग का सा और सादा होता है । इसके शरीर पर चित्तियाँ आदि नहीं होतीं । मुँह व्याघ्र की अपेक्षा कुछ लंबोतरा होता है, बिलकुल गोल नहीं होता । पूँछ का आकार भी कुछ भिन्न होता है । यह पतली होती है और उसके छोर पर बालों का गुच्छा सा होता है । सारे धड़ की अपेक्षा इसका सिर और चेहरा बहुत बड़ा होता है जो केसर या बालों के कारण और भी भव्य दिखाई पड़ता है । कवि लोग सदा से वीर या पराक्रभी पुरुष की उपमा सिंह से देते आए हैं । यह जंगल का राजा माना जाता है । पर्य्या॰—मृगराज । मृगेंद्र । केसरी । पंचानन । हरि । पंचास्य ।
२. ज्योतिष में मेष आदि आदि बारह राशियों में से पाँचवीं राशि । विशेष—इस राशि के अंतर्गत मघा, पूर्वा फाल्गुनी और उत्तरा फाल्गुनी के प्रथम पाद पड़ते हैं । इसका देवता सिंह और वर्ण पीतधूम्र माना गया है । फलित ज्योतिष में यह राशि पित्त प्रकृति की, पूर्व दिशा की स्वामिनी, कूर और शब्दवाली कही गई है । इस राशि में उत्पन्न होनेवाला मनुष्य क्रोधी, तेज चलनेवाला, बहुत बोलनेवाला, हँसमुख, चंचल और मत्स्यप्रिय बतलाया गया है ।
३. वीरता या श्रेष्ठतावाचक शव्द । जैसे,—पुरुष सिंह ।
४. छप्पय छंद का सोलहवाँ भेद जिसमें ५५ गुरु, ४२ लघु कुल ९७ वर्ण या १५२ मात्राएँ होती हैं ।
५. वास्तुविद्या में प्रासाद का एक भेद जिसमें सिंह की प्रतिमा से भूषित बारह कोने होत े हैं ।
६. रक्त शिग्रु । लाल सहिंजन ।
७. एक राग का नाम ।
८. वर्त्तमान अवसर्पिणी के २४ वें अर्हत् का चिह्न जो जैन लोग रथयात्रा आदि के समय झंडों पर बनाते हैं ।
९. एक आभूषण जो रथ के बैलों के माथे पर पहनाते हैं ।
१०. एक कल्पित पक्षी ।
११. वेंकट गिरि का एक नाम ।
१२. कृष्ण के एक पुत्र का नाम (को॰) ।
१३. विद्याधरों का एक राजा (को॰) ।
सिंह संनहन २ संज्ञा पुं॰ सिंह का हनन [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सिंह m. (ifc. f(आ). ; prob. fr. √ सह्) ‘the powerful one’, a lion (also identified with आत्मन्), RV. &c. &c.
the zodiacal sign Leo or its Lagna, VarBṛS.; MārkP.
a hero or eminent person (ifc. = ‘chief or lord of’, to express excellence of any kind; cf. पुरुष-स्˚, राज-स्˚, and the similar use of ऋषभ, व्याघ्र &c.; sometimes also = ‘prince, king’ e.g. नाग-पुर-स्˚, the king of N˚; cf. सिंहद्वार् and सिंहासन), MBh.; Kāv. &c.
a partic. form of temple, VarBṛS.
a partic. place prepared for the building of a house, Jyot.
a Moringa with red flowers (= रक्त-शिग्रु), L.
(in music) a kind of tune, Saṃgīt.
the symbol or emblem of the 24th Arhat of the present Avasarpiṇī, MW.
N. of a son of Kṛṣṇa, BhP.
of a king of the Vidyā-dharas, Kathās.
of a king (the father of Sāhi-deva), Cat.
of the Veṅkaṭa mountain, L.
(with आचार्य) of an astronomer, VarBṛS., Sch.
of various other persons, Buddh.; Rājat.
a partic. mythical bird, R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1213,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सिंहः [हिंस्-अच् पृषो˚] 1 A lion; (it is said to be derived from हिंस्; cf. भवेद्वर्णागमाद्धंसः सिंहो वर्णविपर्ययात् Sk.); न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशंति मुखे मृगाः Subhāṣ. --2 The sign Leo of the zodiac. --3 (At the end of comp.) Best, pre-eminent of a class; e. g. रघुसिंह, पुरुषसिंह; Pt. 1. 361; U. 5. 22. --Comp. --अवलोकनं the (backward) glance of a lion. ˚न्यायः the maxim of the lion's (backward) glance, generally used to mark the connection of a thing with what precedes and follows; (for explanation see under न्याय). --आसनं a throne, a seat of honour. --(नः) a particular mode of sexual enjoyment. --आस्यः a particular position of the hands. --केशरः {1} the Bakula tree. {2} a lion's mane. --गः an epithet of Śiva. --तलं the palms of the hands opened and joined together. --तुंडः a kind of fish. --दंष्ट्रः an epithet of Śiva. --दर्प a. as proud as a lion. --द्वारं the main or principal gate (of a palace &c.). --ध्वनिः, --नादः {1} the roar of a lion; Ku. 1. 56; Mk. 5. 29. {2} a war-cry. --नादः N. of Śiva. --याना, --रथा N. of the goddess Pārvatī. --लीलः a kind of coitus. --वाहनः an epithet of Śiva. [] --वाहिनी an epithet of Durgā. --विक्रांतः a horse. --संहनन a. {1} as strong as a lion. {2} handsome. --(नं) the killing of a lion. --स्थः an epithet of the planet Jupiter when in the constellation Leo.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1122-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सिंह पुंस्त्री० हिन्स--अच् पृषो० “सिंहो वर्णविपय्ययात्” इत्युक्तेः वर्णविप्र्य्ययः । स्वनामख्याते १ पशुभेदे अमरः स्त्रियां ङीष् । गुहाशयशब्दे सिंहमांसगुणा दृश्याः । [] २ रक्तशोभाञ्जने राजनि० ३ मेषादितः पञ्चमे राशौ ज्यो० सिंहराशिश्च २१६०० कलःत्मकराशिचक्रस्य ७२०० कलो- परि १८०० शतकलात्मकः मघापूर्वफल्गुन्युत्तरफल्गु- न्याद्यपादात्मकः । “पुमान् स्थिरोऽग्निदिनपित्तरूक्षपी- तोष्णपूर्वेण दृढश्चतुष्पाद् । समोदयो दीर्घरवोऽल्पसङ्गप्रजो हरिः शैलनृपोऽथ धूम्रः” मील० ता० तत्स्वभावादि उक्तम् । तस्य स्वामी सूर्य्यः । ४ जिनध्वजे हेमच० । ५ उत्तरपदस्थः ५ श्रेष्ठार्थे अमरः । नरःसिंह इवेति विग्रहे “उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे” पा० उपमितसमासे नरसिंहादिशब्दात् सिंहतुल्यशौर्य्यादि- युक्तो नर इति बोधात् नरस्य श्रेष्ठत्वं द्योत्यते इति बोध्यम् । ६ नाड्यां स्त्री राजनि० । ७ प्रासादभेदे देवगृह- शब्दे ३६८१ पृ० दृश्यम् ८ सिंहासनभेदे तच्छब्दे दृम्यम्
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5290-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सिंहः, पुं, (सिञ्चति तेजः पशुषु इति । सिच + “सिचेः सज्ञायां हनुमौ कश्च ।” उणा० ५ ! ६२ । इति कः । अन्त्यादेशो हकारः । नुम् च । पृषोदरादित्वात् अन्तविपर्य्यये हिनस्तीति सिंह इत्यपि भवति ।) स्वनामख्यातपशुः । (यथाह कश्चित् । “सिंहो बली द्विरदकुञ्जरमांसभोजी संवत्सरेण कुरुते रतिमेकवारम् । पारावतः खलु शिलाकणमात्रभोजी- कामी भवेदनुदिनं वद कोऽत्र हेतुः ॥”) तत्पर्य्यायः । मृगेन्द्रः २ पञ्चास्यः ३ हर्य्यक्षः ४ केशरी ५ हरिः ६ । इत्यमरः । २ । ५ । १ ॥ [] पारीन्द्रः ७ श्वेतपिङ्गलः ८ कण्ठीरवः ९ पञ्च- शिखः १० शैलाटः ११ भीमविक्रमः १२ सटाङ्कः १३ मृगराट् १४ मृगराजः १५ मरुत्- प्लवः १६ केशी १७ लग्नौकाः १८ करिदारकः १९ । इति शब्दरत्नावली ॥ महावीरः २० श्वेतपिङ्गः २१ गजमोचनः २२ मृगारिः २३ । इति जटाधरः ॥ इभारिः २४ नखरायुधः २५ महानादः २६ मृगपतिः २७ । इति हेमचन्द्रः ॥ पञ्चमुखः २८ नखी २९ मानी ३० क्रव्यादः ३१ मृगाधिपः ३२ शूरः ३३ विक्रान्तः ३४ द्विरदान्तकः ३५ बहु- बलः ३६ दीप्तः ३७ बली ३८ विक्रमी ३९ दीप्त- पिङ्गलः ४० । तन्मांसगुणाः । अर्शःप्रमेहजठरा- मयजाड्यनाशित्वम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ अपि च । “सिंहव्याघ्रवृका ऋक्षतरक्षुद्वीपिनस्तथा । वभ्रु जम्बु कमार्जारा इत्याद्यास्तु गुहाशयाः ॥ गुहाशया वातहरा गुरूष्णमधुराश्च ते । स्निग्धा बल्या हिता नित्यं नेत्रगुह्यविकारि- णाम् ॥” इति भावप्रकाशः ॥ * ॥ पदान्ते श्रेष्ठार्थवाचकः । इत्यमरः । ३ । १ । ५९ ॥ (यथा, रामायणे । २ । ७३ । ७ । “क्व यास्यसि महाराज ! हित्वेमं दुःस्वितं जनम् । हीनं पुरुषसिंहेन रामेणाक्लिष्टकर्म्मणा ॥”) अर्हतां ध्वजः । इति हेमचन्द्रः ॥ रक्तशिग्रुः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा, सुश्रुते । ४ । ९ । “तुत्थालकटुकाव्योषसिंहार्कहयमारकाः ॥”) मेषादिद्वादशराश्यन्तर्गतपञ्चमराशिः । तत्- पर्य्यायः । लेयः २ । इति सत्कृत्यमुक्तावली ॥ तस्याधिष्ठात्री देवता सिंहः । स च मघा- पूर्व्वफल्गुनी-समुदायोत्तरफल्गुनी-प्रथमपादेन भवति । अग्निराशिः । पीतवर्णः । रूक्षः । एवं धूम्रवर्णः । पित्तप्रकृतिः । पूर्व्वदिक्स्वामी । पर्व्वतचारी । क्षत्त्रियवर्णः । क्रूरः । महाशब्दः । अल्पसन्तानः । अल्पस्त्रीसङ्गश्च । तत्र जात- फलम् । क्रोधी । शीघ्रगतिः । हास्यबाणिः । अतिवक्ता । चञ्चलः । शीतलः । मत्स्यप्रियश्च । इति बृहज्जातकादयः ॥ * ॥ मेषादिद्वादश- लग्नान्तर्गतपञ्चमलग्नम् । तत्र जातफलम् । “सिंहलग्ने समुद्भूतो भोगी शत्रुविमर्द्दनः । स्वल्पोदरोऽल्पपुत्त्रश्च सोत्साही गजविक्रमः ॥” इति कोष्ठीप्रदीपः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-345-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सिंह" आता है (60)
कलंकष सिंह । शेरइभमाचल सिंहपारींद्र सिंहकरभीर सिंहगजारि सिंहबहुबल सिंह । मृर्गेंद्रसटांक सिंह । शेरकंठीरव सिंहगजमाचल शार्दूल । सिंहगजमोटन सिंहपशुराज सिंहभीमनाद सिंह । शेरमृगपति सिंहमृगराज सिंहमृगारि सिंहकरिदारक सिंह । शेरकरिमाचल सिंह । शेरमृगरिपु सिंह । शेरमृगेंद्र सिंहकुंजराराति हाथी का शत्रु, सिंहदीप्तपिंगल सिंहद्विरदांतक सिंहश्वेतपिंगल सिंहवनराज सिंहसुकेसर सिंह । शेरशीर्षोदय ज्योतिष में मिथुन, सिंह, कन्या, तुला, वृश्चिक, कुंभ और मीन राशिद्विरदाशन सिंहमरुत्प्लव सिंह । शेररक्तजिह्व शेर । सिंहश्वेतपिंग सिंहश्वेतपिंगलक सिंहबबर बर्बरी देश का शेर । बड़ा शेर । सिंहमयंद सिंहकेसरी सिंह । घोड़ामृगेश सिंहमृगाशन सिंह । मृगाधिपहरिणेश मृगराज । मृगेंद्र । सिंहहरिणारि हरिण का शत्रु, सिंहमृगप्रभु सिंह । शेरशूर वीर । बहादुर । सूरमाहीर हीरा नामक रत्नजटिल जटावाला । जटाधारीनदनु मेघ । बादलराशि एक ही तरह की बहुत सी चीजों का समूह । ढेर । पुंज । जैसे,—अन्न की राशि ।…विसंकट इंगुदी या हिंगोट नामक वृक्षविक्रांत वैक्रांत मणिकेशी प्राचीन काल के एक गृहपति का नामशैलाट पहाड़ी । आदमी । परबतियानागाशन गरुड़पंचमुख शिवपंचानन जिसके पाँच मुँह हों । पंचमुखीमहानाद हाथीमहावीर हनुमान जीहेमांग चंपा जिसके फूल सुनहले होते हैंनागांतक गरुड़पंचास्य पाँच मुँहवालाहर्यक्ष भूरी आँखोंवालावर्गोत्तम फलित ज्योतिष में राशियों के वे श्रेष्ठ अंश जिनमें स्थित ग्रह शुभ होते …सकृत्प्रज वह जिसके एक ही बच्चा होपक्ष्म आँख की बिरनी । बरौनी
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें