🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:47:42 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हीर
hīra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हीर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हीरा नामक रत्न ।
२. वज्र । बिजली ।
३.
३. सर्प । साँप ।
४. सिंह ।
५. मोती की माला ।
६. शिव का नाम ।
७. नैषधचरित महाकाव्य के रचयिता श्रीहर्ष के पिता का नाम (को॰) ।
८. छप्पय के ६२ वेँ भेद का नाम ।
९. एक वर्ण- वृत्त जिसके प्रत्येक चरण में भगण, सगण, नगण, जगण, नगण और रगण होते हैं ।
१०. एक मात्रिक छंद जिसमें ६-६ और ११ के विराम से २३ मात्राएँ होती हैं ।
हीर २ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ हीरा]
१. किसी बस्तु के भीतर का सार भाग । गूदा या सत । सार । जैसे,—जौ का हीर, गेहूँ का हीर, सौंफ का हीर ।
२. लकड़ी के भीतर का सार भाग जो छाल के नीचे होता है । जैसे,—इसके हीर की लकड़ी मजबूत होती है ।
३. शरीर की सार वस्तु । धातु । वीर्य । जैसे,—उसकी देह का हीर तो निकल गया ।
४. शक्ति । बल ।
हीर ३ संज्ञा पुं॰ [देश॰] एक प्रकार की लता । विशेष—यह लता प्रायः सारे भारत में पाई जाती है और इसकी टहनियों और पत्तियों पर भूरे रंग के रोएँ होते हैं । यह चैत वैशाख में फूलती है । इसकी जड़ और पत्तियों का व्यवहार ओषधि रूप में होता है । इसके पके फलों के रस से बैंगनी रंग की स्याही बनती है जो बहुत टिकाऊ होती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हीर m. a diamond, L.
a thunderbolt, L.
a serpent, L.
a lion, L.
a string of pearls (connected with 1. हार), L.
N. of Śiva, L.
of the father of Harṣa, Vās., Introd.
हीर m. n. a diamond, L.
a kind of metre, Col.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1300,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हीरः1 [हृ-क नि.] 1 A snake. --2 A necklace. --3 A lion. --4 N. of the father of Śrīharṣa, the author of the Naiṣadha-charita. --5 N. of Śiva. --रः, --रं 1 The thunderbolt of Indra. --2 A diamond; (occurring in the concluding stanza of each canto of नैषधचरित). --Comp. --अंगः the thunder-bolt of Indra. [1] Correction submitted by on 20170209. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/CORRECTIONS/issues/336. note: mis-placed diacritic.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1173-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हीर न० हृ--क नि० । १ वज्रे २ हीरके च । २ शिवे ३ सर्पे पु० हेमच० ४ हारे ५ सिंहे च पु० ६ लक्ष्म्यां ७ तैलाम्बुके स्त्री मेदि० । ८ पिपीलिकायां हेमच० ९ काश्मीर्य्याञ्च स्त्री राजनि० स्वार्थे क । हीरक (हीरा) मणिभेदे शब्दर० । वज्रशब्दे ८४४१ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5431,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हीरं, क्ली, (हरति मार्द्दवमिति । हृ + अच् । पृषोदरादित्वात् सुआधुः । यद्वा, ही विस्मयं रातीति । रा + कः ।) वज्जम् । इति राज- निर्घण्टः ॥ (यथा, रसेन्द्रसारसंग्रहे । “हीरं सुवर्णं सुमृतञ्च तार- मेषां समं तीक्ष्णरजश्चतुर्णाम् ॥”)
हीरः, पुं, (हरति सर्व्वं प्रलये इति । हृ + अच् । पृषोदरादित्वात् ईत्वम् ।) शिवः । वज्रम् । इति मेदिनी ॥ सर्पः । इति हेम- चन्द्रः ॥ हारः । इति जटाधरः ॥ सिंहः । इति केचित् ॥ श्रीहर्षपिता । यथा, -- “श्रीहर्षं कविराजराजिमुकुटालङ्कारहीरः सुतं श्रीहोरः सुषुवे जितेन्द्रियचयं मामल्लदेवी च यम् । द्वैतीयीकतया मितोऽयमगमत् तस्य प्रबन्धे महा- काव्ये चारुणि नैषधीयचरिते सर्गो निसर्गो- ज्ज्वलः ॥” इति नैषधे २ सर्गः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-543-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हीर" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें