🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:26:25 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जटिल
jaṭila
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जटिल १ वि॰ [सं॰]
१. जटावाला । जटाधारी ।
२. अत्यंत कठिन । जटा के उलझे हुए बालों की तरह जिसका सुलझना बहुत कठिन हो । दुरूह । दुर्बोध ।
३. क्रूर । दुष्ट । हिंसक ।
जटिल २ संज्ञा पुं॰
१. सिंह ।
२. ब्रह्मचारी ।
३. जटामासी ।
४. शिव । विशेष—जिस समय शिव के लिये पार्वती हिमालय पर तपस्या कर रही थीं, उस समय शिव जी जटिल वेश धारण करके उनके पास गए थे । उसी के कारण उनका यह नाम पड़ा ।
५. बकरा (को॰) ।
६. साधु (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जटिल mf(आ)n. (g. पिच्छादि) = ˚टा-धारिन्, Mn. ii f.; MBh.; Hariv. &c.
hairy (the face), MBh. vii, 93, 47
twisted together (the hair), BhP. iii, 33, 14
ifc. crested by, VarBṛS. viii, 53; Pañcat.; Śāntiś. i, 8; Kathās.; Vcar.
जटिल m. an ascetic, Kām. vii, 46
Śiva, MBh. xii f.
a goat with certain, marks, VarBṛS. lxiv, 9
a lion, L.
N. of a man, Śatr. x, 137
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (409,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जटिल a. [जटा अस्त्यर्थे इलच्] 1 Wearing matted or twisted hair (as an ascetic); विवेशकश्चिज्जटिलस्तपोवनं Ku. 5. 30; (जटिल may be here a noun meaning ‘an ascetic’). ज्येष्ठानुवृत्तिज्जटिलं च शिरोऽस्य साधोः R. 13. 78. --2 Complicated, confused, intermixed, intermingled; विजानंतोऽ प्येते वयमिह विपज्जालजटिलान् न मुंचामः कामानहह गहनो मोहमहिमा Bh. 3. 21; शिखाकलाप˚ Pt. 2. 81; Ve. 2. 18. --3 Dense, impervious; Bv. 1. 52. --लः 1 A lion. --2 A goat. --3 An ascetic. --4 A Brāhmaṇa in the first period of his life. --ला Long pepper.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0504-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जटिल पुं स्त्री जटा--अस्त्यर्थे पिच्छा० इलच् । १ सिंहे शब्दच० स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । २ जटायुक्ते त्रि० । “विवेश कश्चिज्जटिलस्तपोवनम्” कुमा० “मुण्डी वा जटिलो वा स्यात् अथ वा स्यात् शिखाजटः” मनुः । ३ ब्रह्मचारिणि च । “जटिलञ्चानधीयानं दुर्बलं कितवं तथा” मनुः । स्त्रियां टाप् ४ जटावत्यां स्त्रियां । [] ५ जटामांस्यां अमरः ६ पिप्पल्यां मेदि० । ७ वचायाम् ८ उच्चटायां रत्नमाला ९ दमनकवृक्षे राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3014-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जटिलः, पुं, (जटा अस्त्यस्येति । जटा + “लोमादि- पामादिपिच्छादिभ्यः शनेलचः ।” ५ । २ । १०० । इति इलच् ।) सिंहः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ (ब्रह्मचारी । यथा, मनुः । ३ । १५१ । “जटिलञ्चानधीयानं दुर्ब्बलं कितवन्तथा ॥” “जटिलो ब्रह्मचारी ।” इति तट्टीकायां कुल्लूक- भट्टः ॥) जटायुक्ते, त्रि । इति मेदिनी । ले, ९२ ॥ (यथा, कुमारे । ५ । ३० । “विवेश कश्चिज्जटिलस्तपोवनं शरीरबद्धः प्रथमाश्रमो यथा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-504-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जटिल" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें