🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:43:36 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शूर
śūra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शूर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वीर । बहादुर । सूरमा ।
२. योद्धा । भट । सिपाही ।
३. सूर्य ।
४. सिंह ।
५. सुअर । शूकर ।
६. चीता ।
७. शाल । साखू ।
८. बड़हर । लकुच ।
९. मसूर । मांगल्य ।
१०. चित्रक या चीता नामक वृक्ष ।
११. आक । मदार ।
१२. कृष्ण के पितामह का नाम ।
१३. विष्णु का एक नाम ।
१४. जैन हरिवंश के अनुसार उत्तर दिशा के एक देश का नाम ।
१५. श्वान । कुत्ता (को॰) ।
१६. कुक्कुट । मुर्गा (को॰) ।
शूर २ वि॰ [सं॰] योद्धा । बहादुर । शौर्यशक्तियुक्त । [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शूर mfn. (prob. fr. √ 1. शू = श्वि and connected with शवस्, शुन, शून) strong, powerful, valiant, heroic, brave (cf. -तम and -तर), RV.; MBh.
शूर m. a strong or mighty or valiant man, warrior, champion, hero, one who acts heroically towards any one (loc.) or with regard to anything (loc. instr., or comp.; ifc. f(आ). ), RV. &c. &c.
शूर m. heroism (?, = or w.r. for शौर्य), Kāv.
a lion, L.
a tiger or panther, L.
a boar, L.
a dog, L.
a cock, L.
white rice, L.
lentil, L.
Artocarpus Lacucha, L.
Vatica Robusta, L.
N. of a Yādava, the father of Vasu-deva and grandfather of Kṛṣṇa, MBh.
of a Sauvīraka, ib.
of a son of Īlina, ib.
of a son of Kārtavīrya, Hariv.; Pur.
of a son of Vidūratha, ib.
of a son of Deva-mīḍhuṣa, ib.
of a son of Bhajamāna, Hariv.
of a son of Vasu-deva, BhP.
of a son of Vatsa-prī, MārkP.
of a poet, Cat.
of various other men, Buddh.; Rājat.
w.r. for सूर, L.
(pl.) N. of a people, MBh.; Hariv. [cf. Gk. κῦρος in ἄ-κῡρος.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1086,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शु(शू)र् {c4c} A. (शूर्यते) 1 To hurt, kill. --2 To make firm or steady, stop. --3 To be firm or fixed. --4 To be senseless, to faint.
शूर a. [शूर्-अच्] Brave, heroic, valiant, mighty; शून्येषु शूरा न के K. P. 7. --रः 1 A hero, warrior, valiant man. --2 A lion. --3 A boar. --4 The sun. --5 The Śāla tree. --6 N. of a Yādava, the grandfather of Kṛṣṇa. --7 The Arka plant. --8 The Citraka tree. --Comp. --कीटः a contemptible warrior; Mv. 6. 32. --मानं arrogance, vaunting. --मानिन् m. a boaster, braggart. --संन m. pl. N. of the country about Mathurā or the inhabitants of that country; R. 6. 45.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1051-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शूर हिंसे स्तम्भे च दि० आ० सक० सेट् । शूर्य्यते अशूरिष्ट । ईदित् शूर्णः
शूर विक्रमे अद० चु० उभ० सक० सेट् । शूरयति ते अशुशूरत् त ।
शूर पु० शूर--अच् । १ वीरे विक्रमवति अमरः । २ वसुदेव- नामके यादवे मेदि० । ३ सूर्य्ये त्रिका० ४ अर्कवृक्षे ५ सिंहे ६ शूकरे पुंस्त्री० स्त्रियां ङीष् । ७ चित्रकवृक्षे ८ साले ९ निकुचे १० मसूरे च पु० राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5135,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शूर, ङ य ई स्तन्भे । हिंसे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (दिवा०-आत्म०-स्तम्भे अक०-हिंसे सक०-सेट् । निष्ठायामनिट् ।) ङ य, शूर्य्यते । ई, शूर्णः । स्तम्भो जडीभावः । इति दुर्गादासः ॥
शूर, त् क ङ विक्रमें । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्तचुरा०-आत्म०-अक०-सेट् ।) ङ, अशु- शूरत् । विक्रमः उद्यमः । इति दुर्गादासः ॥
शूरः, पुं, (शूरयति विक्रामतीति । शूर + अच् । यद्वा, शवति वीर्य्यं प्राप्नोतीति । शू + “शूसिचि- मिञां दीर्घश्च ।” उणा० २ । २५ । इति क्रन् दीर्घश्च ।) वोरः । इत्यमरः ॥ (यथा, महा- भारते । १ । १०९ । ४ “शूराश्च कृतविद्याश्च सन्तश्च सुखिनोऽभवन् ॥”) यादवः । स तु श्रीकृष्णस्व पितामहः । इति मेदिनी ॥ (यथा, भागवते । ९ । २४ । २६ । “शूरो विदूरथादासीत् भजमानस्तु तत्सुतः ॥” सूर्य्यः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ सिंहः । शूकरः ॥ चित्रकः । सालः । लकुचः । मसूरः । इति राजनिर्घण्टः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-129-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शूर" आता है (18)
वीर वह जो साहसी और बलवान् हो । शूर । बहादुरजोधार पु † संज्ञा पुं॰ योद्धा । शूरडिलार † वि॰ जवाँमर्द । शूर । वीरदिलावर शूर । बहादुर । जवाँमर्दभूदारक शूर । वीरसिपाही सैनिक । लड़नेवाला । शूर । योद्धा । फौजी आदमीदानु विजय पानेवाला । विजेताभट्ट ब्राह्मणों की एक उपाधि जिसके धारण करनेवाले दक्षिण भारत, मालव, आदि कई प…मसूर एक प्रकार का अन्न जो द्विदल और चिपटा होता है और जिसका रंग मटमैला होता …वीरक सफेद कनेरचित्रक तिलकविक्रांत वैक्रांत मणिसुविक्रांत अत्यंत विक्रमशाली । अतिशय परा- क्रमी । अत्यंत साहसी या वीररावत छोटा राजासिंघ पु ‡ संज्ञा पुं॰दिलचला साहसी । हिम्मतवाला । दिलेरसुसत्व दृढ़ । मजबूतप्रकांत आरंभ किया हुआ
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें