🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:02:35 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भट्ट
bhaṭṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भट्ट पुं॰ [सं॰ भट, भट्ट]
१. ब्राह्मणों की एक उपाधि जिसके धारण करनेवाले दक्षिण भारत, मालव, आदि कई प्रांतों में पाए जाते हैं ।
२. महाराष्ट्र ब्राह्मण ।
३. भाट ।
४. योद्धा । शूर । भट ।
५. शिक्षित ब्राह्म्णों का एक संबोधन [को॰] ।
६. शिक्षित व्यक्ति विद्वान् या दार्शनिक [को॰] ।
७. स्वामी । प्रभु । नाटक आदि में राजाओं का आदरार्थक संबोधन (को॰) । यौ॰—भट्टनारायण—वेणीसंहार संस्कृत नाटक के रचयिता का नाम । भट्टप्रयाग = प्रयाग । भट्टाचार्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भट्ट m. (fr. भर्तृ) lord, my lord (also pl. and -पाद m. pl.; according to Daśar. ii, 64, a title of respect used by humble persons addressing a prince; but also affixed or prefixed to the names of learned Brāhmans, e.g. केदार-, गोविन्द-भ्˚ &c., or भट्ट-केदार &c., below, the proper name being sometimes omitted, e.g. भट्ट = कुमारिल-भ्˚; also any learned man = doctor or philosopher), Rājat.; Vet. &c.
N. of a partic. mixed caste of hereditary panegyrists, a bard, encomiast, L.
an enemy (?), W.
often w.r. for भट
भट्ट mf(आ)n. venerable, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (745,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भट्टः [भट्-तन्] 1 A lord, master (used as a title of respect in addressing princes.). --2 A title used with the names of learned Brāhmaṇas; भट्टगोपालस्य पौत्रः Māl. 1; so कुमारिलभट्टः &c. --3 Any learned man or philosopher. --4 A kind of mixed caste, whose occupation is that of bards or panegyrists; क्षत्रियाद्विपकन्यायां भट्टो जातोऽनुवाचकः. --5 A bard, panegyrist. --Comp. --आचार्यः {1} a title given to a learned man or any celebrated teacher. {2} a great doctor. --प्रयागः = प्रयाग q. v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0807-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भट्ट पु० भट--तन् । स्तुतिपाठवृत्तियुते (भाट) १ जातिभेदे “वैश्यायां शूद्रवीर्य्येण पुमानेको बभूव ह । स भटौ धावदूकश्च सर्वेसां स्तुतिपाठकः” ब्रह्मवै० ब्रह्मख० ७ अ० “क्षत्रियाद्विप्रकन्यायां भट्टी क्षातोऽनुवाचकः” । तेन- द्विविधा जातिः । २ स्यामित्वे, ३ वेदाभिज्ञे ३ पण्डिते च । भट्टश्च तुतातभिधः मीमांसकभेदः तन्मतं च १०१ पृ० दर्शितम् । दिग्मात्रं सौगाक्षिभास्करेण दर्शितं यथा “स च यागादिर्वजेत स्वर्गकाम इत्यादि वाक्येन स्व- [] र्गमुद्दिश्य पुरुषं प्रति विधीयते । तथाहि यजेते- त्यत्रास्त्यंशद्वयं यजिघातुः प्रत्ययश्च । प्रत्ययेऽप्यस्त्यंश- द्वयमाख्यातत्वं लिङ्त्वञ्च । तत्राख्यातत्वं दशलकार- साधारणं, लिङ्त्वं पुनर्लिङ्मात्रे । उभाभ्यामप्यं- शाभ्यां भावनैवोच्यते । भावना नाम भवितुर्भवनानु- कूलोव्यापारविशेषः । सा द्विधा--शाब्दी आर्थी चेति । तत्र पुरुषप्रवृत्त्यनुकूलो भावयितुर्व्यापारविशेषः शाब्दी भावना । सा च लिङंशेनोच्यते लिङश्रवणेऽयं मां प्रवर्त्तयति मत्प्रवृत्यनुकूलव्यापारवानिति नियमेन प्रतीतेः । यद्यस्माच्छब्दान्नियतं प्रतीयते तत् तस्य वाच्य” गामानयेत्यस्मिन् वाक्ये यथा गोशब्दस्य गोत्वम् । स च व्यापारविशेषो लौकिकवाक्ये पुरुषाभिपाय- विशेषः वैदिकवाक्येषु पुरुषाभावात् लिङादिशब्दानिष्ठ एव । अतएव शाब्दी भावनेति व्यवह्नियते । सा च भावनांशत्रयमपेक्षते--साध्यं साधनमितिमर्त्तव्य- ताञ्च । किं भावयेत्? केन भावयेत्? कथं भाव- येत्?--इति तत्र साध्याकाङ्क्षायां वक्ष्यमाणांशत्रयो- पेता आर्थी भावना साध्यत्वेनान्वेति, एकप्रत्यय- गस्यत्वेन समानाभिधानश्रुतेः सङ्ख्यादीनामेकप्रत्ययगम्य- त्वेऽप्ययोग्यत्वान्न साध्यत्वेनान्वयः । साधनाकाङ्क्षायां लिङादिज्ञानं करणत्वेनान्वेति, तस्य च करणत्वं न भावनोत्पादकत्वेन तत्पूर्वमपि तस्याः शब्दे सत्त्वात् किन्तु भावनाज्ञापकत्वेन शब्दभावन भाव्यनिर्वर्त्तकत्वेन वा । इतिकर्त्तव्यताकाङ्क्षायामर्थवादज्ञाप्यप्राशस्त्यमिति- कर्त्तव्यत्वेनान्वेति । प्रयोजनेच्छाजनितक्रियाविषयव्यापार आर्थीभावना । सा चाख्यातवाच्या, आख्यातसामान्यस्य व्यापारवाचित्वात् । साप्यंशत्रयमपेक्षते साध्यं साधनमिति- कर्त्तव्यताञ्च । किं भावयेत्? केन भावयेत्? कथं भाव येत्? इति । तत्र साध्याकाङ्क्षायां स्वर्गादिफलं साध्य त्वेनान्वेति । साधनाकाङ्क्षायां यागादिः करणत्वेना- न्वेति, इतिकर्त्तव्यताकाङ्क्षायां प्रयाजाद्यङ्गजातमिति- कर्त्तव्यत्वेनान्वेति” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4635-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भट्टः, पुं, (भटतीति । भट् + बाहुलकात् तन् ।) जातिविशेषः । भाट इति भाषा । तस्योत्- पत्तिर्यथा, -- “वैश्यायां शूद्रवीर्य्येण पुमानेको बभूव ह । स भट्टो वावदूकश्च सर्व्वेषां स्तुतिपाठकः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते ब्रह्मखण्डे १० अध्यायः ॥ अपि च । “क्षत्त्रियाद्बिप्रकन्यायां भट्टो जातोऽनुवाचकः ॥” इति युधिष्ठिरपरशुरामसंवादे जातिसङ्कर- लक्षणम् ॥ शिविरान्तिके राज्ञा तस्य वासो देयः । यथा, “ब्राह्मणं क्षत्त्रियं वैश्यं सच्छूद्रं गणकं शुभम् । भट्टं वैद्यं पुष्पकारं स्थापयेत् शिविरान्तिके ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे १०१ अः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-477-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भट्ट" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें