🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:25:58 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चित्रक
citraka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
चित्रक के नाम (2.4.80) पाठी · वह्निसंज्ञक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चित्रक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. तिलक ।
२. चीते का पेड़ । चित्त ।
३. चीता । बाघ ।
४. शूर । बलवान् ।
५. रेंड़ का पेड़ ।
६. चिरायता ।
७. मुचकुंद का पेड़ ।
८. चित्रकार ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चित्रक m. a painter, L.
= ˚त्र-काय, MBh. vii, 1320 (चिल्लक, C), Pañcat.
a kind of snake, Suśr. v, 4, 33
(in alg.) the 8th unknown quantity
Plumbago zeylanica, i, 38; iv
Ricinus communis, L.
N. of a son (of Vṛṣṇi or Pṛśni, Hariv.; of Dhṛtarāṣṭra, MBh. i, 2740)
of a Nāga, L., Sch.
(pl.) of a people, ii, 1804
चित्रक n. a mark (only ifc. ‘marked or characterised by’, TBr. i, 1, 9, 5, Sch.)
a sectarial mark on the forehead, L.
a painting, Hariv. 7074
a particular manner of fighting (cf. ˚त्र-हस्त), 15979 (v.l. चक्रक)
N. of a wood near the mountain Raivataka, 8952.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (397,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चित्रक a. 1 Bright, lovely, agreeable. --2 Brave, powerful. --कः 1 A painter. --2 A tiger in general. --3 A small hunting leopard. --4 N. of a tree. --कं 1 A sectarial mark on the forehead. --2 A particular manner of fighting. --3 N. of a wood near the mountain Raivataka.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0494-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चित्रक न० चित्रमिव कायति कै--क चित्र--स्वार्थे क वा । १ तिलके मेदि० चित्रेण कायति कै--क । २ व्याघ्रे ३ व्याघ्र- भेदे (चितावाघ) । पुंस्त्री हेमच० स्त्रियां जातित्वात् ङाष् । (चिराता) ख्यात ४ ओषधिभेदे पु० “चित्रकः कटुकः [] पाके वह्निकृत् पाचनो लघुः । रूक्षोष्णो ग्रहणीकुष्ठशो- थार्शःकृमिकासनुत् । वातश्लेष्महरो ग्राही वातार्शः- श्लेष्मपित्तहृत् । विचित्रं चैत्रकं शाकं कासमर्द्दवि- मर्द्दितम् । तप्ततैले सवाह्णीके पाचितं तक्रसम्भृतम्” भावप्र० तद्गुणादि । चित्र--क्वुन् । ५ चित्रकरे त्रि० ६ शूरे ७ भृगान्तके शब्दार्थाच० ८ एरण्डवृक्षे पु० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2942-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चित्रकं, क्ली, (चित्र + स्वार्थे कन् । यद्वा चित्र- मिव कायति । कै + कः ।) तिलकम् । इति मेदिनी । के, ८८ ॥ (वृक्षविशेषः । यथा, गारुडे १८७ अध्याये । “त्रिफला चित्रकं चित्रं तथा कटुकरोहिणी ॥”)
चित्रकः, पुं, (चित्रेण चित्र इव वा कायति । कै + कः ।) व्याघ्रः । इति हेमचन्द्रः । ४ । ३५१ ॥ व्याघ्रभेदः । चितावाध् इति भाषा । तत्- पर्य्यायः । चित्रकायः २ उपव्याध्रः ३ मृगा- न्तकः ४ शूरः ५ क्षुद्रशार्दूलः ६ चित्रव्याध्रः ७ ॥ वृक्षविशेषः । चिता इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । अग्निः २ शार्दूलः ३ चित्रः ४ पाचीकटुः ५ शिखी ६ कृशानुः ७ दहनः ८ व्यालः ९ ज्योतिष्कः १० पालकः ११ अनलः १२ दारुणः १३ वह्निः १४ पावकः १५ शम्बरः १६ पाची १७ द्वीपी १८ चित्राङ्गः १९ शूरः २० । अस्य गुणाः । अग्निसमत्वम् । पाके कटुत्वम् । शोफ- कफार्त्तिवातोदरार्शोग्रहणीकृमिकण्डुनाशित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ पाकेऽग्नितुल्यत्वम् । कुष्ठ- नाशित्वम् । इति राजवल्लभः ॥ (यथा, शब्दार्थ- चिन्तामणिधृतवचनम् । “चित्रकः कटुकः पाके वह्निकृत् पाचनो लघुः । रूक्षोष्णो ग्रहणीकुष्ठशोथार्शःकृमिकासनुत् ॥ वातश्लेष्महरो ग्राही वातार्शःश्लेष्मपित्तहृत् । विचित्रं चैत्रकं शाकं काशमर्द्दविमर्द्दितम् ॥ तप्ततैले सवाह्लीके पाचितं तक्रसम्भृतम् ॥” ओषधिविशेषः । यथा, सुश्रुते सूत्रस्थाने ३६ अध्याये । “पूतिकश्चित्रकः पाठा विडङ्गैलाहरेणवः ॥”) एरण्डवृक्षः । इत्यमरः । २ । ४ । ५१ ॥ (चित्र + क्वुन् ।) चित्रकारः । इति हेमचन्द्रः ॥ (मुचुकुन्दः । यथा, भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे । मुचुकुन्दः क्षत्रवृक्षश्चित्रकः प्रतिविष्णुकः ॥” अस्य गुणः । शिरःपीडापित्तास्रविषनाशित्वञ्च ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-448-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चित्रक" आता है (21)
शवल चीता । चित्रकक्षुद्रशार्दूल चीता । चित्रकक्षारदशक दश क्षरों का समूह । सहिंजन, मूली, पलास चूका शाक या तिनपतिया, चित्रक, अ…वह्निनामा चित्रक । चीते का पेड़उषप सूर्यदारण चीरने या फाड़ने का काम । चीर फाड़ । विदीर्ण करने की क्रियावह्नि अग्निकृशानु अग्निविशेषक माथे पर लगाया जानेवाला तिलक । टीकाहुताश (आहुति खानेवाला) अग्नि । आगविभाकर प्रकाशवालाचित्रांग जिसका अंग विचित्र हो । जिसके अंग पर चित्तियाँ, धारियाँ होंतनूनपात् तनूनपाद् संज्ञा पुं॰चित्रभानु अग्निबृहद्भानु अग्निशुष्मा अग्निजो हाथ धोने लिये किसी महापुरुष को उसके आने पर दिया जायचीता बिल्ली की जाति का एक प्रकार का बहुत बडा़ हिंसक पशु । विशेष—यह प्रायः द…वर्हा अग्निअनलमुख जिसका मुख अग्नि हो । जो अग्नि द्वारा पदार्थों को ग्रहण करेवृहदभानु अग्नि
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें