🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:24:19 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विशेषक
viśeṣaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विशेषक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. माथे पर लगाया जानेवाला तिलक । टीका ।
२. तिलक वृक्ष । तिलपुष्पी ।
३. चित्रक ।
४. साहित्य में एक प्रकार का पद्य जिसमें तीन श्लोकों या पदों में एक ही क्रिया रहती हैं; इस लिऐ उन तीनों श्लोकों या पद्यों का साथ ही अन्वय होता है ।
५. चंदन आदि है । सुंगंधित या रंगीन पदार्थों से मुख या शरीर पर रेखांकन करना (को॰) ।
६. भेद करनेवाला गुण । विशिष्टता (को॰) ।
७. विशेषोक्ति अलंकार (को॰) ।
विशेषक २ वि॰ विशेषता उत्पन्न करनेवाला । विशेष रुप देनेवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-शेषक mfn. (ifc.) = वि-शेष, distinction, difference, Bhāṣāp.
distinguishing, qualifying, specifying, L.
वि-शेषक m. n. a mark on the forehead (made with sandal &c.), R.; Mālav.; Kathās. (cf. पत्त्रव्˚)
an attribute, predicate, W.
वि-शेषक m. a partic. figure of speech (in which the difference of two objects otherwise said to be similar is dwelt upon; cf. विशेषोक्ति), Kuval.
N. of a scholar, Buddh.
of a country, Nalac.
वि-शेषक n. a series of three stanzas forming one grammatical sentence
(cf. युग्म and कलापक), Śatr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (991,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विशेषक a. Distinguishing, distinctive. --कः, --कं 1 A distinguishing feature or characteristic, an attribute. --2 A discriminative or distinguishing quality. --3 A mark on the forehead with sandal, saffron &c.; M. 3. 5. --4 Drawing lines of painting on the face and person with coloured unguents and cosmetics; स्वेदोद्गमः किंपुरुषांगनानां चक्र पदं पत्रविशेषकेषु Ku. 3. 33, R. 9. 29, Śi. 3. 63, 10. 84. --कं A group of three stanzas forming one grammatical sentence; द्वाभ्यां युग्ममिति प्राक्तं त्रिभिः श्लोकैर्विशेषकम् । कलापकं चतुर्भिः स्यात्तदूर्ध्वं कुलकं स्मृतम् ॥.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0995-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विशेषक पुंन० विशेषयति वि + शिष--णिच्--ण्वुल् । १ ललाट- कृते तिलके अमरः । २ विशेषकर्त्तरि त्रि० मेदि० “त्रिभि- र्ज्ञेयं विशेषकम्” इत्युक्ते एकवाक्यतापन्ने ३ श्लोकत्रये न० । ४ तिलवृक्षे राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4923,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विशेषकः, पुं क्ली, (विशेष एव । स्वार्थे कन् ।) ललाटकृततिलकः । इत्यमरः ॥ (यथा, माघे । ३ । ६३ । “विशेषको वा विशिशेष यस्याः श्रियं त्रिलोकीतिलकः स एव ॥”) तिलकवृक्षे, पुं । इति राजनिर्घण्टः ॥ (क्ली, पद्यविशेषः । स तु त्रिभिः श्लोकैरन्वितश्चेत् तदा भवति । यथा, -- “द्वाभ्यान्तु युग्मकं प्रोक्तं त्रिभिः श्लोकैर्विशेष- कम् ॥”) विशेषयितरि, त्रि । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-436-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें