🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:36:56 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तिलक
tilaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
तिलक वृक्ष के नाम (2.4.40) क्षुरक · श्रीमान्
तिल का चिह्न (2.6.49) तिलकालक
क्लोम (फेफड़े/मूत्राशय के पास का अंग) (2.6.66) क्लोम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तिलक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह चिह्न जिसे गीले चंदन, केसर आदि से मस्तक, बाहु आदि अंगों पर सांप्रदायिक संकेत या शेभा के लिये लगाते हैं । टीका । उ॰— छापा तिलक बनाइ करि दगध्या लोक अनेक ।—कबीर ग्रं॰, पृ॰ ४६ । विशेष— भिन्न भिन्न संप्रदायों के तिलक भिन्न भिन्न आकार के होते हैं । वैष्णव खड़ा तिलक या ऊर्ध्व पुंड्र लगाते हैं जिसके संप्रदायानुसार अनेक आकृति भेद होते हैं । शैव आड़ा तिलक या त्रिपुंड्र लगाते हैं । शाक्त लोग रक्त चंदन का आड़ा टीका लगाते हैं । वैष्णवों में तिलक का माहात्म्य बहुत अधिक है । ब्रह्मपुराण में ऊर्ध्व पुंड्र तिलक की बड़ी महिमा गाई गई है । वैष्णव लोग तिलक लगने के लिये द्वादश अंग मानते हैं— मस्तक, पेट, छाती, कंठ, (दोनों पार्श्व) दोनों काँख, दोनों बाँह, कंधा, पीठ और कटि । तिलक प्राचीन काल में श्रृंगार के लिये लगाया जाता था, पीछे से उपासना का चिह्न समझा जाने लगा । क्रि॰ प्र॰ — धारण करना । —धारना ।—लगाना । —सारना ।
२. राजसिंहासन पर प्रतिष्ठा । राज्याभिषेक । गद्दी । यौ॰—राजतिलक । क्रि॰ प्र॰—सारना = राज्य पर अभिषिक्त करना । गद्दी या राजसिंहासन की प्रतिष्ठा देना । उ॰— मिला जाइ जब अनुज तुम्हारा । जातहि राम तिलक तेहि सारा ।— मानस, ५ । ५४ ।
३. विवाह संबंध स्थिर करने की एक रीति जिसमें कन्या पक्ष के लोग वर के माथे में दही अक्षत आदि का टीका लगाते और कुछ द्रव्य उसके साथ देते हैं । टीका । क्रि॰ प्र॰ —चढ़ना ।—चढ़ाना । मुहा॰—तिलक देना = तिलक के साथ (धन) देना । जैसे,— उसने कितना तिलक दिया । तिलक भेजना = तिलक की सामग्री के साथ वर के घर तिलक चढ़ाने लोगीं को भेजना ।
४. माथे पर पहनने का स्त्रियों का एक गहना । टीका ।
५. शिरो- मणइ । श्रेष्ठ व्यक्ति । किसी समुदाय के बीच श्रेष्ठ या उत्तम पुरुष । विशेष— इसका समास के अंत में प्रयोग बहुधा मिलता है । जैसे, रघुकुलतिलकं ।
६. पुन्नाग की जाति का एक पेड़ जिसमें छत्ते के आकार के फूल वसंत ऋतु में लगते हैं । विशेष— यह पेड़ शोभा के लिये बगीयों में लगाया जाता है । इसकी लकड़ी और छाल दवा के काम आती है ।
७. मूँज का फूल या घूआ ।
८. लोध्र वृक्ष । लोध का पेड़ ।
९. मरुवक । मरुवा ।
१०. एक प्रकार का अश्वत्थ ।
११. एक जाति का घोड़ा । घोडे़ का एक भेद ।
१२. तिल्ली जो पेट के भीतर होती है । क्लोम ।
१३. सौवर्चल लवण । सोंचर नमक ।
१४. संगीत में ध्रुवक का एक भेद जिसमें एक एक चरण पचीस पचीस अक्षरों के होते हैं ।
१५. किसी ग्रंथ की अर्थसूचक व्याख्या । टीका ।
१६. एक रोग (को॰) ।
१७. पीपल का एक प्रकार या भेद (को॰) ।
१८. तिल का पौधा या फूल (को॰) ।
तिलक २ संज्ञा पुं॰ [तुं॰ तिरलीक का संक्षिप्त रूप]
१. एक प्रकर का ढोला ढाला जनाना कुरता जिसे प्रायः मुसलमान स्त्रियाँ सूथन के ऊपर पहनती हैं । उ॰— तनिया न तिलक, सुथनिया पगनिया न धामैं धुमराती छाँड़ि सेजिया सुखन की ।— भूषण (शब्द॰) ।
२. खिलअत ।
तिलक कामोद संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक रागिनी जो कामोद औ र विचित्र अथवा कान्हड़ा कामोद और षड्योग से मिलकर बनी है ।
तिलक मुद्रा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] चंदन आदि का टीका और शंख चक्र आदि का छापा जिसे भक्त लोग लगाते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तिलक m. (g. स्थूलादि) Clerodendrum phlomoides (Symplocos racemosa, L.), MBh. &c.
a freckle (compared to a sesamum-seed), VarBṛS. l, 9; lii, 10; Kathās.
a kind of skin-eruption, L.
(in music) N. of a Dhruvaka
a kind of horse, L.
N. of a prince of Kampanā, Rājat. viii, 577 ff.
तिलक m. (n., Pañcad. ii, 57) a mark on the forehead (made with coloured earths, sandal-wood, or unguents, either as an ornament or a sectarial distinction), Yājñ. i, 293; MBh. iii, 11591; R. (ifc. f(आ). , iii) &c.
तिलक m. the ornament of anything (in comp.), Pañcat. i, 1, 92; Kathās. &c. (ifc. f(आ). , Rājat. iii, 375)
तिलक n. id., L.
the right lung, L.
black sochal salt, L.
alliteration, Rājat.
a metre of 4 × 6 syllables
= त्रि-श्लोकी, L.
a kind of observance, Kālanirṇ. Introd. 12
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (448,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तिलकः [तिल्-क्वुन्, तिल इवार्थे स्वल्पे वा कन् वा] 1 A species of tree with beautiful flowers; आक्रांता तिलकक्रियापि तिलकैर्लीनद्विरेफांजनैः M. 3. 5; न खलु शोभयति स्म वनस्थलीं न तिलकस्तिलकः प्रमदामिव R. 9. 41. --2 A freckle or natural mark under the skin. --3 The sesamum tree. --कः, --कं 1 A mark made with sandalwood or unguents &c.; मुखे [] मधुश्रीस्तिलकं प्रकाश्य Ku. 3. 30; कस्तूरिकातिलकमालि विधाय सायं Bv. 2. 4: 1. 121. --2 The ornament of anything (used at the end of comp. in the sense of ‘best’, ‘chief’ or ‘distinguished’); जीवलोक˚ Māl. 9. 21; Pt. 1. 105. --3 The burden of a song (ध्रुवक). --का A kind of necklace. --कं 1 The bladder. --2 The lungs. --3 A kind of salt. --4 A kind of disease, the appearance of dark spots on the skin without any inflammation. --5 Alliteration. --Comp. --आश्रयः the forehead.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0539-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तिलक न० तिल--क्कुन् तिल + इवार्थे स्वल्पे वा कन् वा । १ क्लोमनि २ कृष्णसौवर्चले अमरः ३ सौवर्चले मेदि० । ४ तिलवृक्षे, पु० राजनि० । ५ अश्वभेदे, पुंस्त्री० मेदि० । ६ रोगभेदे, अमरः । ७ मरुवके च हेमच० । स्वनामख्याते नासादौ धार्य्ये ८ चन्दनादिविशेषके पुंन० । तस्थ धारणप्रकारो यथा “द्वादशाङ्गे ललाटादौ तिलकं हरिमन्दिरम् । स्नानान्ते वैष्णवः कुर्य्यात् प्रत्येकं कृष्णनामभिः । वामे वक्षसि नेत्रान्ते गण्डेऽंसे शङ्ख- चिह्नितम् । तथैव दक्षिणे कुर्य्याद्धरेश्चक्राङ्कितं मुने! । ललाटे केशवं विद्यात् कण्ठे श्रीपुरुषोत्तमम् । वामवाहौ वासुदेवं सव्ये दामोदरन्तथा । नाभौ नारायणञ्चैव माधवं हृदये तथा । गोविन्दं दक्षिणे पार्श्वे वामे चैव त्रिविक्रमम् । विष्णुं सव्ये कर्णमूले दक्षिणे मधुसू- दनम् । शिरोमध्ये हृषीकेशं पद्मनाभञ्च पृष्ठतः । हरेर्द्वा- दशनामानि पठित्वा तिलकानि तु । यः कुर्य्याद्वैष्णवो नित्यं स प्र मभक्तिमाप्नुयात् । ये कण्ठलग्नतुलसीभव- काष्ठमाला ये द्वादशाङ्गहरिनामकृतोर्द्धपुण्ड्राः । ये कृष्ण- भक्तिसुदृढा धृतशङ्खचक्रास्ते वैष्णवा भुवनमाशु पवित्र- यन्ति । तिलकन्तूर्द्धपुण्ड्राख्यं मध्यच्छिद्रं हि नारद! । यदि कुर्य्याल्ललाटे तद्विज्ञेयं हरिमन्दिरम् । आनासा- मूलमाश्रित्य शिरोमध्यगतं मुने! । हरिपादाकृतं ना- सामूलमारभ्य यत्नतः । हरिमन्दिरवत् सर्वं तद्राधावल्ल- भीयकम् । श्रीराधावल्लभीयं यत्तिलकं सुमनोहरम् । यौगलं तत्तु विज्ञेयं यदि मध्यसुरङ्गितम् । यदूर्द्धपुण्ड्रं तिलकं शोभनं तन्मनोहरम् । तन्मध्ये पीतरेखञ्च श्रीम- द्रामानुजं विदुः । श्रीरामोपामना यस्य तिलकं तूर्द्ध्व- पुण्ड्रकम् । भ्रुवोर्म्मध्ये सविन्दु स्याद् यदि विप्र! मनो- हरम् । हरेः सर्वावताराणां मत्स्यादीनां विशेषतः । उपासकानां तिलकं केवलं हरिमन्दिरम् । ऊर्द्ध्व- पुण्ड्रं द्विजः कुर्य्यात् क्षत्रियाणां तथैव च । वैश्या- नान्तु तथा विप्र! शूद्रादेर्मण्डलाकृति । अच्छिद्रमूर्द्ध्व- पुण्ड्रन्तु ये कुर्वन्ति जनाधमाः । तेषां ललाटे सततं [] शुनः पादो न संशयः । दृष्ट्वा भाले द्विजातीनामच्छिद्र- मूर्द्ध्वपुण्ड्रकम् । कार्ष्णः कृष्णिस्मृतिं कृत्वा वस्त्रेणाच्छा- दयेन्मुखम् । ललाटदक्षिणे ब्रह्मा वसेद्वामे महेश्वरः । मध्ये विष्णुर्वसेन्नित्यं तस्मान् मध्यं न लेपयेत् । वर्त्तुलं तिर्य्यगच्छिद्रं ह्रस्वं दीर्घं ततं नतम् । षष्ठलक्षणसंयुक्तं तिलकं यन्निरर्थकम् । स्वनित्रयष्टिकुकूनत्रिशूलमुकुरा- कृति । त्रिपुण्ड्रमर्द्धचन्द्रञ्च तिलकं यन्निरर्थकम् । प्रमाणन्तूर्द्ध्वपुण्ड्रस्य दीर्घं स्यात् कलिवर्द्धनम् । आनासा- मूलमारभ्य ब्रह्मरन्ध्रगतं यदि । शूद्रस्येकाङ्गुलं प्रोक्त- मायतं द्व्यङ्गुलं विशि । क्षत्रिये त्र्यङ्गुलं तद्वद्ब्राह्मणे चतुरङ्गुलम् । नासिकायास्त्रिभागैको भागोमानेन यो भवेत् । भ्रुवोर्मध्यादधः स्थानं मूलमाहुर्मणीषिणः । ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस्तथा । कुर्य्यात् यदूर्द्ध्वपुण्ड्रं तद्वैष्णवो हरिमन्दिरम् । वैष्णवा विप्रा भूपाश्चेत् वैश्यशूद्रान्त्यजाश्रमाः । यदूर्द्ध्वपुण्ड्रं विभृ- युस्तदेव हरिमन्दिरम् । नरोवाप्यथ वा नारी यदि कृष्णपथं लभेत् । यत्नतस्तुलसीमाला सन्धार्य्या हरिम- न्दिरम् । मध्यच्छिद्रं न कुर्य्यात् यस्तिलकं यदि वैष्णवः । श्वपदं तच्चितातुल्यं भवेन्नारद! नान्यथा । दण्डाकारं द्वि- रेखं यत्तिलकं मूलकोणकम् । मध्यच्छिद्रन्तु तत्प्राहु- रूर्द्ध्वपुण्ड्रं मनोहरम् । अधोमुखाब्जकलिकाकारं तिलकसुत्तमम् । मध्यच्छिद्रं युग्मरेखमूर्द्ध्वपुण्ड्रं प्रकी- र्त्तितम् । तीर्थमृद् यज्ञकाष्ठञ्च विल्वोमलयसम्भवम्
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तिलक" आता है (14)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें