🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:06:46 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

टीका
ṭīkā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
टीका १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ तिलक]
१. वह चिह्न जो उँगली में गीला चंदन, रोली, केस, मिट्टी आदि पोतकर मस्तक, बाहु आदि अंगों पर श्रृंगार आदि या सांप्रदायिक संकेत के लिये लगाया जाता है । तिलक । क्रि॰ प्र॰—लगाना । मुहा॰—टीका टाकना = बकरे को बलिदान करने के पहले टीका लगाना । उ॰—छेरी खाए भेड़ी खाए बकरी टीका टाके ।— कबीर श॰, भा॰ ३, पृ॰ ५२ । टीका देना = टीका लगाना । माथे पर घिसे हुए चंदन आदि से चिह्न बनाना । विशेष—टिका पूजन के समय तथा अनेक शुभ अवसरों पर लगाया जाता है । यात्रा के समय भी जानेवाले के शुभ के लिये उसके माथे पर टीका लगाते हैं ।
२. विवाह स्थिर होने की रीति जिसमें कन्यापक्ष के लोग वर के माथे में तिलक लगाते हैं और कुछ द्रव्य वरपक्ष के लोगों को देते हैं । इस रीति के हो चुकने पर विवाह का होना निश्चित समय माना जाता है । तिलक । क्रि॰ प्र॰—चढ़ना ।—चढ़ाना ।—भेजना ।
३. दोनों भौं के बीच माथे का मध्य भाग (जहाँ टीका लगाते हैं) ।
४. किसी समुदाय का शिरोमणि । ( किसी कुल, मंडली या जनसमूह में) श्रेष्ठ पुरुष । उ॰—समाधान करि सो सबही का । गयउ जहाँ दिनकर कुल टीका ।—तुलसी (शब्द॰) ।
५. राजतिलक । राजसिंहासन या गद्दी पर बैठने का कृत्य ।
टीका २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] किसी वाक्य, पद या ग्रंथ का अर्थ स्पष्ट करनेवाला वाक्य या ग्रंथ । व्याख्या । अर्थ का विवरण । विवृत्ति । जैसे, रामायण की टीका, सतसई की टीका ।
टीका टिप्पणी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ टीका + टिप्पणी]
१. आलोचना । तर्क वितर्क ।
२. अप्रशंसा । निंदा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
टीका f. a commentary (esp. on another Comm., e.g. Ānanda-giri's टीका on Śaṃkara's भाष्य).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (430,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
टीका [टीक्यते गम्यते ग्रंथार्थोऽनया] A commentary, gloss; काव्यप्रकाशस्य कृता गृहे गृहे टीका तथाप्येष तथैव दुर्गमः.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0522-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
टीका स्त्री टीक्यते गम्यते ग्रन्थार्थोऽनया । टीक--करणे घञ् घञर्थे क वा । विषमपदव्याख्यारूपे ग्रन्थभेदे । “अपटीको जडो माघे भृशं जाद्येन ताड्यते । स च किञ्चित्तरत्येव कण्ठसंलग्नबल्लभः” उद्भटः । “नत्वा भगवतीं दुर्गा टीकां दुर्गार्थबुद्धये । कुरुते दायभागस्य भट्टाचार्य्यमहेश्वरः” “करोति टीकामिह दायभागग्रन्थावबोधाय सदेकरम्याम्” श्रीकृष्णतर्का० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3188,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
टीका, स्त्री, (टीक्यते गम्यते प्रविश्यते ज्ञायते वानया । टीक + घञर्थे कः । टाप् च ।) विव- रणग्रन्थः । इति लिङ्गादिसंग्रहे अमरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-572-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "टीका" आता है (24)
पुंड तिलक । चंदन, केसर आदि पोतकर मस्तक या शरीर पर बनाया हुआ चिह्न । टीका । …विशेषक माथे पर लगाया जानेवाला तिलक । टीकाटिप्पनी किसी वाक्य या प्रसंग का अर्थ सूचित करनेवाला विवरण । टीका । व्याख्यापदभंजिका टीका । टिप्पणीउपदर्शन टीका । भाष्य । व्याख्याटिप्पणी किसी वाक्य या प्रसंग का अर्थ सूचित करनेवाला विवरण । टीका । ब्याख्यासंचु टीका । व्याख्यापत्रपाश्या माथे पर का एक आभूषण विशेष । टीकावरही सोने की एक लंबी पट्टी जो विवाह के समय वधू को पहनाई जाती है । टीकाअवचूरी टीका । टिप्पणीटिप्पन टीका । व्याख्यावलीअहद युवराज । टीका । टिकैततिलक वह चिह्न जिसे गीले चंदन, केसर आदि से मस्तक, बाहु आदि अंगों पर सांप्रदा…आदर्श दर्पण । शीशा । आईनाउपांग अंग का भाग । अवयवविवरण किसी वस्तु को स्पष्ट रूप से समझाने की क्रिया । विवेचन । व्याख्याविवृति चक्र के समान घूमने की क्रिया । परिभ्रमणव्याख्या वह वाक्य आदि जो किसी जटिल पद या वाक्य आदि का अर्थ स्पष्ट करता हो । किस…पुंड्रक मागधी लताटीकी † संज्ञा स्त्री॰शगुन किसी काम के समय होनेवाले लक्षणों का शुभाशुभ विचार । शकुन । विशेष दे॰ '…कुंजी † संज्ञा स्त्री॰ चाभी । तालीतफसील विस्तृत वर्णनटिक्का मूँगफली के पौधे का एक रोग
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें