🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:29:24 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

व्याख्या
vyākhyā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्याख्या संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. वह वाक्य आदि जो किसी जटिल पद या वाक्य आदि का अर्थ स्पष्ट करता हो । किसी बात को समझाने के लिये किया हुआ उसका विस्तृत और स्पष्ट अर्थ । टीका । व्याख्यान । विशेष—शास्त्रों या सूत्रों आदि की जो व्याख्या होती है, उसके वृत्ति, भाष्य, वार्तिक, टीका, टिप्पणी आदि अनेक भेद माने गए हैं ।
२. वह ग्रंथ जिसमें इस प्रकार अर्थविस्तार किया गाया हो ।
३. कहना । वर्णन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्य्-आ-√ ख्या P. -ख्याति, to explain in detail, tell in full, discuss, ŚBr.; ŚrS.; to relate, communicate, MBh.; Bhaṭṭ.; to name, call, Śrutab. Desid. -चिख्यासति, to wish to explain, Śaṃk.
व्य्-आख्या f. explanation, exposition, gloss, comment, paraphrase, MaitrUp.; Hariv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1036,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्याख्या {c2c} P. 1 To tell, communicate, declare; Bk. 14. 113. --2 To explain, relate; रावणस्यापि ते जन्म व्याख्यास्यामि Mb. --3 To name, call; विद्वद्वृंदैर्वीणावाणि व्याख्याता सा विद्युन्माला Śrut. 13. --4 To dwell at large, dilate or enlarge upon.
व्याख्या 1 Relation, narration. --2 Explanation, exposition, comment, gloss.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1022-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्याख्या स्त्री वि + आ + ख्या--अच् । विवरणात्मके शब्दसमूहरूपे १ ग्रन्थभेदे २ कथने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4986,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्याख्या, स्त्री, (व्याख्यानमिति । वि + आ + ख्या + “आतश्चोपसर्गे ।” इत्यङ् । ततष्टाप् ।) विवरणम् । इति हलायुधः ॥ (यथा, भाग- वते । ७ । १३ । ८ । “न शिष्याननुवध्नीत ग्रन्थानैवाभ्यसेद्बहून् । न व्याख्यामुपयुञ्जीत नारम्भानारभेत् कचित् ॥” ग्रन्थः । यथा, तन्त्रसारे वागीश्वरीप्रकरणे । “शुभ्रां स्वच्छविलेपमाल्यवसनां शीतांशुखण्डो- ज्ज्वलां [] व्याख्यामक्षगुणं सुधाढ्यकलसं विद्याञ्च हस्ता- म्बुजैः । विभ्राणां कमलासनां कुचलतां वाग्देवतां । सस्मितां वन्दे वाग्विभवप्रदां त्रिनयनां सौभाग्यसम्पत् करीम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-546-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "व्याख्या" आता है (20)
विवरण किसी वस्तु को स्पष्ट रूप से समझाने की क्रिया । विवेचन । व्याख्याटिप्पनी किसी वाक्य या प्रसंग का अर्थ सूचित करनेवाला विवरण । टीका । व्याख्याउपदर्शन टीका । भाष्य । व्याख्यानिरूपिति व्याख्यासंचु टीका । व्याख्याटिप्पन टीका । व्याख्याआख्या नामआदर्श दर्पण । शीशा । आईनाआभिधा ध्वनि । शब्दप्रवचन अच्छी तरह समझाकर कहना । अर्थ खोलकर बतानाव्यपदेश निंदा । शिकायतसंकथन वार्ता । बातचीतवर्णना गुणकथनविवेचन किसी वस्तु की भली भाँति परीक्षा करना । जाँचनाव्याकार विकृत वा परिवर्तित आकार । किसी पदार्थ का बिगड़ा या बदला हुआ आकारसमाख्यान नाम लेना । उल्लेख करनावचनव्यक्ति किसी उक्ति का ठीक ठीक आशयशरह वह कथन या वर्णन जो किसी बात को स्पष्ट करने के लिये किया जायफरहंग कोश । शब्दसंग्रह । जैसे, फरहंग ए आसफियाप्रदीपिका छोटा दीपक
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें