🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:22:32 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विवरण
vivaraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विवरण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी वस्तु को स्पष्ट रूप से समझाने की क्रिया । विवेचन । व्याख्या ।
२. सविस्तर वर्णन । वृत्तांत । बयान । हाल । ब्यौरा ।
३. भाष्य । टीका ।
४. उदघाटन । प्रदर्शन (को॰) ।
५. वाक्य (को॰) ।
६. खोलना । व्यक्त करना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-˚वरण n. the act of uncovering, spreading out, opening, laying bare or open, TPrāt.; MBh.; Suśr.
explanation, exposition, interpretation, gloss, comment, translation, interpretation, specification &c., Pur.; Śaṃk.; Sarvad.
a sentence, MW.
N. of wk. on Vedānta
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (988,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विवरणं 1 Displaying, expressing, unfolding, opening. --2 Exposing, laying bare or open. --3 Exposition, explanation, gloss, comment, interpretation. --4 Describing, description. --5 A sentence.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0993-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विवरण न० वि + वृ--ल्युट् । १ व्याख्याने हला० व्याख्यान- ग्रन्थव्याख्याने २ ग्रन्थभेदे च । भा० भा० टीकापञ्च- पादिकोपरि विवरणम् । पातञ्जलभाष्योपरि वाचस्पत्य विवरणम् । कैयटोपरि नागेशकृत विवरणमित्यादि ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4921,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विवरणं, क्ली, (वि + वृ + ल्युट् ।) व्याख्या । इति हलायुधः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-426-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विवरण" आता है (19)
भंजना विवृति । स्पष्टीकरण । विवरणब्योरा किसी घटना के अंतर्गत एक एक बात का उल्लेख या कथन । विवरण । तफसील । उं— …विगत्त पु संज्ञा पुं॰ ब्यौरा । विवरणबिष्टाला पु संज्ञा पुं॰ ब्यौरा । विवरणउदंत जिसके दाँत न जमे हों । बिना दाँत का । अदंत । विशेष—इसका प्रयोग चौपायों…आख्या नामउद्घात ठोकर । धक्का । आघातअनुशासन आदेश । आज्ञा । हुक्मव्यपदेश निंदा । शिकायतसमाख्यान नाम लेना । उल्लेख करनाबयान बखान । वर्णन । जिक्र । चर्चाबिगत बीता हुआबिरत दे॰ 'विरत'तारीफ लक्षण । परिभाषारूदाद समाचार । वृत्तांत । हालवजाहत सुंदरता । भव्यता । चेहरे का रोबकैफियत समाचार । हाल । वर्णनब्योंत पुं॰माहियत तत्व । भेद
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें