🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:40:06 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उद्घात
udghāta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उद्घात संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ उद्घाटक, उद्घातकी]
१. ठोकर । धक्का । आघात ।
२. आरंभ ।
३. हवाला । विवरण । उल्लेख (को॰) ।
४. शस्त्र । आयुध (को॰) ।
५. हिलना । डगमगाना (को॰) ।
६. गदा या परिध (को॰) ।
७. प्राणायाम (को॰) ।
८. ग्रंथ का विभाग । अध्याय (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्-घात m. (√ घस्), flesh, L.
उद्-घात &c. See उद्-धन्, p. 188, col. 3.
उद्-घात m. the act of striking, wounding, inflicting a hurt
a wound, blow, Kathās.
slipping, tripping, L.
raising, elevation, R.
beginning, commencement
a thing begun, Ragh.; Kum.; Kathās.
breathing through the nostrils (as a religious exercise), VāyuP.
a club, mallet
a weapon, L.
a division of a book, chapter, section, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (187,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्घातः 1 Beginning, commencement; उद्घातः प्रणवो यासां Ku. 2. 12; आकुमारकथोद्घातं शालिगोप्यो जगुर्यशः R. 4. 20. --2 Allusion, reference; कथोद्घाताः U. 2. --3 Striking, wounding, inflicting an injury. --4 A stroke, blow, wound. --5 Tripping, slipping, jolting, shaking (as of a carriage); ययावनुद्घातसुखेन सोऽध्वना Śi. 12. 2; R. 2. 72; Ve. 2. 28; चक्र˚ V. 1; U. 5. 1. --6 Rising, elevation. --7 A club, mallet. --8 A weapon (in general). --9 Breathing through the nostrils as a religious exercise (Wilson). --10 A division of a book, chapter; section.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0306-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्घात पु० उद् + हन--घञ् । (ठोकरलागा) १ प्रतिघाते । “यथावनुद्घातसुखेन मार्गम्” रघुः । “ययावनुद्घातसुखेन सोऽध्वना” माघः । “उद्घातिनी भूमिरिति रश्मिसंयमनात्” शकु० । “प्राणेन प्रेर्य्यमाणेन अपानः पीद्ध्यते यदि । गत्वा चोर्द्ध्वं निवर्त्तेत एतदुद्घातलक्षणम्” इत्युक्ते २ प्राग- वायुनाऽपानाभिघाते । नाभिमूलात् प्रेरितस्य वायो- र्विरिच्यमानस्य शिरस्यभिहननमुद्घात इत्युच्यते । ३ आरम्भे “उद्घातः प्रणवोयासाम्” कुमा० “आकुमारकथोद्घातं शालिगोप्यो जगुर्यशः” रघुः । ४ उत्तुङ्गे ५ मुद्गरे ६ शास्त्र ग्रन्थपरिच्छेदे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1174,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्घातः, पुं, (उत् + हन् + घञ् ।) आरम्भः । इत्य- मरः ॥ (यथा, कुमारे २ । १२ । “उद्घातः प्रणवो यासां न्यायस्त्रिभिरुदीरणम्” । “आकुमारकथोद्घातं शालिगोप्यो जगुर्यशः” । इति रघुवंशे । ४ । २० ॥) शस्त्रम् । ग्रन्थपरि- च्छेदः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ पादस्खलनम् । (“ययावनुद्घातसुखेनमार्गम्” । इति रघुः । २ । ७२ । “रथेनानुद्घातस्तिमितगतिना” । इति शाकुन्तले । ६ अङ्के ॥ समुपक्रमः । पवनाभ्यासयोगाय कुम्भ- कादित्रयम् । उत्तुङ्गः । (यथा, रामायणे ४ काण्डे “पृथुशृङ्गशिलोद्घातः” । इति ॥) मुद्गरम् । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-240-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें