🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:58:30 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उदंत
udaṃta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उदंत १ वि॰ [सं॰ अ+दन्त] जिसके दाँत न जमे हों । बिना दाँत का । अदंत । विशेष—इसका प्रयोग चौपायों के लिये होता है । वह बैल या गाय अथवा भैंस जो तीन साल से कम अवस्था की होती है तथा जिसके दूध के दाँत न जमें हों उसे 'उदंत' । कहते हैं ।
उदंत २ वि॰ [सं॰ उदन्त] किसी वस्तु की समाप्ति या सीमा तक पहुँचानेवाला [को॰] ।
उदंत ३ संज्ञा पुं॰
१. वार्ता । वृत्तांत । समाचार । लेखाजोखा । विवरण ।
२. साधु । सज्जन (को॰) ।
३. यज्ञ आदि द्वारा जीविका प्राप्त करनेवाला व्यक्ति (को॰) ।
४. वह जो व्यापार एवं कृषि के द्वारा जीविकार्जन करता हो (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्-अन्त mfn. reaching to the end or border, running over, flowing over, ŚBr.; KātyŚr.; TBr.
good, virtuous, excellent, L.
उद्-अन्त m. end of the work, rest
harvest time, TBr. i, 2, 6, 2
‘telling to the end’, full tidings, intelligence
news, Ragh.; Megh.; Kathās.; Śak. 226, 6
one who gets a livelihood by a trade &c., W.
by sacrificing for others, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (184,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उदंत a. [उद्गतोंऽतो यस्य] Reaching to the end or border of anything. --तः [उद्गतोंऽतो निर्णयो यस्मात्] 1 News, intelligence, report, full tidings, account, history; श्रुत्वा रामः प्रियोदंतं R. 12. 66; आत्मोदंत कथयिष्यति K. 132; कांतोदंतः सुहृदुपगतः संगमात्किंचिदूनः Me. 100. --2 A pure and virtuous man (साधु). --3 Supporting oneself by sacrificing for others (वृत्तियाजनं). --4 One who gets a livelihood by a trade &c. (Wilson).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0302-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उदन्त पु० उद्गतोऽन्तोनिर्ण्णयो यस्मात् । १ वार्त्तायाम् वृत्तान्वे कुशलादिकयने, । “श्रुत्वा रामः प्रियोदन्तम्” रघुः “कान्तोदन्तः सुहृदुपनतः सङ्गमात् किञ्चिदूनः” मेघ० “एवंप्रायेण चास्योदन्तेन” काद० । २ साधौ, मे स्वार्थेकन् । तत्रैव उद्गतोऽन्तोऽस्य पाकवशात् प्रा० ब० गतलोपः । ३ पाकवशात् प्राप्तान्ते त्रि० “शृतमसदिति तदाहुर्यर्ह्यु- दन्तं तर्हि जुहुयादिति तद्धैनोदन्तं कुर्य्यादुप ह दहे- द्यदुदन्तं कुर्य्यादप्रजज्ञि वै रेत उपदग्धं तस्मान्नोदन्तं कुर्य्यात्” शत० ब्रा० २, ३, १, १४, “अधिश्रितं वारुणमुदन्तं पौष्णम्” कात्या० २५, २, ३,
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1137,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उदन्तः, पुं, (उद्गतो निर्णीतः अन्तो यस्य ।) वार्त्ता । (“कान्तोदन्तः सुहृदुपगतः सङ्गमात्किञ्चिदूनः” ॥ इति मेघदूते” १०१ । तथा, रघुः । १२ । ६६ । “श्रुत्वा रामः प्रियोदन्तं मेने तत्सङ्गमोत्सुकः” साधुः । इति मेदिनी ॥ वृत्तियाजनम् । इति शब्द- [] रत्नावली ॥ (पाकवशात् प्राप्तान्ते, त्रि । यथा, शतपथव्राह्मणे । “शृतमसदिति तदाहुर्यर्ह्युदन्तं तर्हि जुहुयात् तद्धैनोदन्तं कुर्य्यादुप ह दहेत् यद्यदन्तं कुर्य्यादप्रजज्ञि वै रेत उपदग्धं तस्मान्नो दन्तं कुर्य्यात्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-230-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उदंत" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें