🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:55:48 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपांग
upāṃga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपांग संज्ञा पुं॰ [सं॰ उपाङ्ग॰]
१. अंग का भाग । अवयव ।
२. वह वस्तु जिससे किसी वस्तु के अंगों की पूर्ति हो । जैसे, वेद के उपांग, जो चार है—पुराण, न्याय, मीमांसा ओर धर्मशास्त्र ।
३. तिलक । टीका ।
४. प्राचिन काल का एक बाजा जो चमड़ा मद़कर बनाया जाता था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. उपाङ्ग n. (for 2. See उपाञ्ज्) a minor limb or member of the body, MārkP.; Sarvad.
a subdivision
a supplementary or additional work, secondary portion of a science, MBh.; Hariv. &c. (such as the Purāṇas, the Nyāya, Mīmāṃsā, and the Dharma-śāstras)
N. of a class of sacred writings of the Jainas (eight are enumerated, the last of which includes four subdivisions)
a sectarial mark (made with sandal &c.) on the forehead, L.
(in mus.) a particular drum-like instrument.
2. उपाङ्ग (for 1. See above) m. the act of smearing, anointing, Car.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (213,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपांगः A mark of sandal on the forehead. --गं 1 A subdivision, a subhead. --2 Any minor limb or member (of anything); वर्गाः… सांगोपांगैरिहोदिताः Ak. --3 A supplement of a supplement. --4 A supplementary work (of inferior value). --5 A secondary portion of science; a class of writings supplementary to the Vedāṅgas; (these are four: --पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राणि).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0336-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपाङ्ग न० उपमितमङ्गेन अवा० स० । १ प्रधानस्याङ्गोपयोगिनि “साङ्गापाङ्गैरिहोदितम् इत्यमरः २ वेदाङ्गसदृशे शास्त्रभेदे उपङ्गानि शास्त्राणि च “पुर णन्यायमीमांसाघर्म्मशा- [] स्त्राणि । चत्वार्युपङ्गानि” इत्यक्तानि तेषां अङ्गवत् वेदार्थस्य बहुल करणादुपाङ्गत्वम् । “साङ्गोपाङ्गोपनिषदः” हरि० २५ अ० “साङ्गोपाङ्गाश्चतुर्वेदाः सरहस्याः क्रमेण तु” विक्र- मो० । “यद्वेदशास्त्रं तच्चापि कृत्स्नमस्मिन् प्रतिष्ठितम् । तव पुत्रे महावाहौ साङ्गोपाङ्गं महात्मनि” भा० अ० १०० अ० । अङ्गं देहस्तदुपयोगिनि ३ प्रत्यङ्गे प्रत्यङ्गानि च अङ्गशब्दे ७२ पृ० दर्शितानि ४ तिलके पु० जटाधरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1347-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपाङ्गः, पुं, (उपमितं अङ्गेन ।) तिलकम् । तत्प- र्य्यायः । पत्रावली २ पत्रलेखा ३ पत्राङ्गुलिः ४ पुण्ड्रः ५ तमालपत्रकम् ६ चित्रकम् ७ । इति जटा- धरः ॥ (पुराण-न्याय-मीमांसा-धर्म्मशास्त्राणि वेदस्य उपाङ्गानि ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-262-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपांग" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें