🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:24:07 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पुंड्रक
puṃḍraka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पुंड्रक संज्ञा पुं॰ [सं॰ पुण्ड्रक]
१. मागधी लता ।
२. तिलक । टीका ।
३. तिलक वृक्ष ।
४. एक प्रकार की (लाल) ईख । पौंढ़ा ।
५. वह जो रेशम के कीड़े पालने का व्यवसाय करता हो (को॰) ।
६. घोड़े के शरीर का एक चिह्न जो रोएँ के रंग के भेद से होते है । शंक, चक्र, गदा, पद्म, खड्ग, अंकुश और धनुष के ऐसे चिह्न को पुंड्रक कहते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुण्ड्रक m. (pl.) the Puṇḍras (s.v.), Mn. x, 44 (v.l. पौण्ड्˚), MBh.
(sg.) a prince of the P˚s MBh.
N. of sev. plants (= पुण्ड्र), L.
a frontal sectarian mark (see ऊर्ध्व-प्˚. त्रि-प्˚)
a man who lives by breeding silk-worms, Col.
N. of a poet (also पुण्ड्रोक), Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (632,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुंड्रकः 1 A variety of sugar-cane (red-variety). --2 A sectarial mark. --3 One who lives by breeding silkworms.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0707-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुण्ड्रकः, पुं, (पुण्ड्र इव प्रतिकृतिः । “इवे प्रति- कृतौ ।” ४ । ३ । ९६ । इति कन् ।) माधवी- लता । इत्यमरः । २ । ४ । ७२ ॥ (पर्य्यायोऽस्य यथा, भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे । “माधवी स्यात्तु वासन्ती पुण्ड्रको मस्तकोऽपिच । अतिमुक्तो विमुक्तश्च कामुको भ्रमरोत्सवः ॥”) तिलकवृक्षः । (पुण्ड्र + स्वार्थे कन् ।) इक्षुभेदः । पुँडि आक् इति भाषा । तत्पर्य्यायः । रसालः २ इक्षुवाटी ३ योनिः ४ इक्षुयोनिः ५ रसाली ६ रसदालिका ७ करङ्कशालिः ८ । अस्य गुणाः । मधुरत्वम् । शीतलत्वम् । रुचिकारित्वम् । मृदु- त्वम् । पित्तदाहहरत्वम् । वृष्यत्वम् । तेजोबल- विवर्द्धनत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ (अश्व- शरीरस्थचिह्नविशेषे, पुं, क्ली । यथा, अश्व- वैद्यके । ३ । ७३ -- ८१ । “अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि पुण्ड्राणां लक्षणं शुभम् । आनुपूर्व्व्या यथादृष्टं मुनिभिस्त्वर्थवेदिभिः ॥ शुक्तिशङ्खगदाखड्गपद्मचक्राङ्कुशोपमाः । शरासनसमाकाराः प्रशस्ताः पुण्ड्रकाः स्मृताः ॥ मत्स्यभृङ्गारप्रासादस्रग्वेदीयूपसन्निभाः । श्रीवृक्षदर्पणाकाराः शुभदाः परिकीर्त्तिताः ॥ शिरोललाटवदनं यः पुण्ड्रो व्याप्य तिष्ठति । स धन्यः पूजितो नित्यमृजुकश्चैव यो भवेत् ॥ पर्व्वतेन्दुपताकाभा ये च स्रग्दामसन्निभाः । ते सर्व्वे पूजिताः पुण्ड्रा धनधान्यफलप्रदाः ॥ इति पुण्ड्राः शुभाः प्रोक्ताः पूर्व्वशास्त्रानुसारतः । अशुभांश्चैव वक्ष्यामि ययायोगं समासतः ॥ काककङ्ककबन्धाहिगृध्रगोमायुसन्निभाः । असिताः पीतका रक्ताः पुण्ड्रका नैव पूजिताः ॥ तिर्य्यग्गाश्चैव विच्छिन्नाः शृङ्खलापाशसन्निभाः । शूलाग्रा वामदेहस्थाः पुण्ड्रका न शुभाः स्मृताः ॥ जिह्वाकल्मषरूक्षाणि भस्मवर्णनिभानि च । पुण्ड्रकाणि न शस्यन्ते भिन्नवर्णानि वाजिनः ॥” पुण्ड्रदेशनृपतिः । यथा, महाभारते । १ । ४ । २४ । “तथाङ्गवङ्गौ सह पुण्ड्रकेण पाण्ड्यौड्रराजौ च सहान्धकेन ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-165-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पुंड्रक" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें