🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:53:17 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वर्धमान
vardhamāna
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वर्धमान mfn. increasing, growing, thriving, prosperous, RV. &c. &c.
वर्धमान m. Ricinus Communis (so called from its vigorous growth), Suśr.
वर्धमान m. sweet citron, L. (also f(आ). )
वर्धमान m. a partic. way of joining the hands, Cat.
a partic. attitude in dancing, Saṃgīt.
a kind of riddle or charade, L.
N. of Viṣṇu, L.
of a mountain and district (also of its town, now called Bardwān or Burdwān), VarBṛS.; Pur.
of a Grāma, Rājat.
of various authors and other men, Cat.
of the last of the 24 Arhats or Jinas, Jain.
of the elephant who supports the eastern quarter, L.
(pl.) of a people, MārkP.
वर्धमान m. or n. a kind of mystical figure or diagram, VarBṛS.; Lalit.
वर्धमान m. a dish or platter of a partic. shape (sometimes used as a lid or cover for water-jars &c.), MBh.; Suśr.
a house having no entrance on the south side, VarBṛS.; MatsyaP.
वर्धमान n. = वर्धमानपुर, Kathās.; Pañcat.
a kind of metre, Col.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (926,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वर्धमान a. [वृध् --शानच्] Growing, increasing. --नः 1 The castor-oil plant. --2 A kind of riddle. --3 N. of Viṣṇu. --4 N. of a district (said to be the same as the modern Bardvāna). --5 Sweet citron. --नः, --नं 1 A pot or dish of a particular shape, [] lid. --2 A kind of mystical diagram. --3 A palace or temple built in the form of the above diagram. --4 A house having no door on the south side. --ना N. of a district (the modern Bardvāna). --Comp. --पुरं the city of Bardvāna.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0949-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वर्द्धमानः, पुं, (वर्धते इति । वृध वृद्धौ + शानच् ।) एरण्डवृक्षः । इत्यमरः । २ । ४ । ५१ ॥ (अस्य पर्य्यायो यथा, -- “शुक्ल एरण्ड आमण्डुश्चित्रो गन्धर्व्वहस्तकः । पञ्चाङ्गुलो वर्द्धमानो दीर्घदण्डोऽप्यदण्डकः । वातारिस्तरुणश्चापि रुवूकश्च निगद्यते ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) पशुभेदः । शरावः । (यथा, महाभारते । ७ । ८० । १९ । “तथा गाः कपिला दोग्ध्रीः सवत्साः पाण्डु- नन्दनः । हेमशृङ्गी रूप्यखुरा दत्त्वा चक्रे प्रदक्षिणम् । स्वस्तिकान् वर्द्धमानांश्च नन्द्यावर्त्तांश्च काञ्च- नान् ॥” अस्मिन्नर्थे क्लीवलिङ्गेऽपि दृश्यते । यथा, तत्रैव । १३ । ६४ । १२ । “मघासु तिलपूर्णानि वर्द्धमानानि मानवः । प्रदाय पुत्त्रपशुमानिह प्रेत्य च मोदते ॥” तथा च सुश्रुते सूत्रस्थाने २९ अध्याये । “स्त्री पुत्त्रिणी सवत्सा गौर्वर्द्धमानमलङ्कृता । कन्या मत्साः फलं चामं स्वस्तिकं मोदका दधि ॥”) विष्णुः । इति मेदिनी । ने, २०८ ॥ (यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ४१ । “वर्द्धनो वर्द्धमानश्च विविक्तः श्रुतिसागरः ॥”) जिनविशेषः । तत्पर्य्यायः । वीरः २ चरमतीर्थ- कृत् ३ महावीरः देवाय्यः ५ अज्ञातनन्दनः ६ । इति हेमचन्द्रः । १ । ३० ॥ धनिनां गृहविशेषः । यथा, -- “स्वस्तिको वर्द्धमानश्च नन्द्यावर्त्तादयोऽपि च ॥” इति हलायुधः ॥ (यथा, बृहत्संहितायाम् । ५३ । ३३ । “द्वारालिन्दोऽन्तगतः प्रदक्षिणोऽन्यः शुभस्तत- श्चान्यः । तद्वच्च वर्द्धमाने द्वारन्तु न दक्षिणं कार्य्यम् ॥”) स्वनामख्यातदेशः । यथा, -- “प्राच्यां मागधशोणौ च वारेन्द्रीगौडराढकाः । वर्द्धमानतमोलिप्तप्राग्ज्योतिषोदयाद्रयः ॥” इति ज्योतिस्तत्त्वे कूर्म्मचक्रम् ॥ (भद्राश्ववर्षस्य कुलपर्व्वतविशेषः । यथा, मार्क- ण्डेये । ५९ । १२ । “विशालः कम्बलः कृष्णो जयन्तो हरिपर्व्वतः । विशोको वर्द्धमानश्च सप्तैते कुलपर्व्वताः ॥” वृद्धिविशिष्टे, त्रि ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-291-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬