🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:10:32 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चंचु
caṃcu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चंचु १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ चञ्चु]
१. एक प्रकार का साग । चेंच । विशेष—यह बरसात में उत्पन्न होता है और इसमें पीये पीले फूल और छोटी छोटी फलियाँ लगती हैं । यह कई तरह का होता है । वैद्यक में यह शीतल, सारक, पिच्छिल और बलकारक माना जाता है ।
२. रेंड़ का पेड़ ।
३. मृग । हिरन ।
चंचु २ वि॰
१. ख्यात । प्रसिद्ध । यशस्वी ।
२. दक्ष । कुशल । जैसे—अक्षरचंचु [को॰] ।
चंचु ३ संज्ञा स्त्री॰ चिड़ियों की चोंच ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चञ्चु mfn. ifc. (= चण, चुञ्चु) renowned or famous for, MBh. xiii, 17, 107; Bhartṛ. iii, 57
skilled, clever in
चञ्चु m. a deer, L.
the castor-oil plant, L. (cf. -तैल)
a red kind of the same plant, L.
the plant Go-nāḍīka (or Nāḍīca), L.
the plant Kṣudracañcu, L.
N. of a son of Harita, Hariv. 758; VP. iv, 3, 15
चञ्चु f. a beak, bill, VarBṛS.; Pañcat.; Hit.
= -पत्त्र, Bhpr.
(n. ?) a box (applied as a N. to one of the 3 kinds of famine), Divyāv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (382,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चंचु a. [चंच्-उन्] 1 Celebrated, renowned, known. --2 Clever (as अक्षरचंचु); ओष्ठेन रामो रामौष्ठबिंवचुंबनचंचुता Śi. 2. 14; see चुंच. --चुः A deer. --चुः, --चूः f. A beak, bill. --Comp. --पुटः, --टं the bill of a bird when shut; चंचूपुटं चपलयंति चकोरपोताः R. G.; Bv. 2. 99; अमोचि चंचूपुटमौनमुद्रा विहायसा तेन विहस्य भूयः N. 3. 99; व्यलिखच्चंचुपुटेन पक्षती 2. 2, 4; Amaru. 13. --प्रहारः a peck with the beak. --भृत् --मत्, m. a bird. --सूचिः the tailor bird.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0482-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चञ्चु पु० चन्च--उन् । १ एरण्डवृक्षे मेदि० २ मृगे शब्दर० । ३ रक्तैरण्डे ४ क्षुद्रचञ्चुवृक्षे राजनि० । ५ नाडीचशाके श- ब्दार्थचि० (चेचुनाडी) ख्याते ६ पत्रशाकभेदे स्त्री भावप्र० । “चिञ्चुश्चञ्चुश्चि ञ्चुकी च दीर्घपत्रा सति- क्तिका । चञ्चुः शीता सरा रुच्या स्वाद्वी दोषत्रयापहा । धातुपुष्टिकरी बल्या मेध्या पिच्छिलिका स्मृता” । ७ पक्षि- णामोष्ठे स्त्री वा ऊङ् । “स्वगचञ्चुपुटद्रोणीपूरणे तव कः श्रमः” चातका० । “करयन्त्रणदन्तुरान्तरे व्यालिखच्चञ्च पुटेन पक्षतो” “नुनुदे तनुकण्डुपण्डितः पटुचञ्चूपुटकोटि- कुट्टनैः” इति च नैष० । स्वार्थे क । पक्षिणामोष्ठे स्त्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2847,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चञ्चुः, पुं, (चन्च + बाहुलकात् उः ।) गोना- डीचः । स तु नाडीचशाकः । एरण्डवृक्षः । इति मेदिनी । चे । ५ ॥ मृगः । इति शब्द- रत्नावली ॥ रक्तैरण्डः । क्षुद्रचञ्चुवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥
चञ्चुः, स्त्री, (चञ्चति प्राप्नोति गृह्णाति भक्ष्यमनया ।) पक्षिणामोष्ठः । पाखिर ठोँट् इति भाषा । जानीमहे (यथा, चातकाष्टके । ६ । “भ्रातश्चातक ! पातकं किमपि ते सम्यङ् न यत्तेऽस्मिन्न पतन्ति चञ्चुपुटके द्वित्राः पयो- बिन्दवः ॥”) तत्पर्य्यायः । त्रोटिः २ । इत्यमरः । २ । ५ । ३६ ॥ चञ्चूः ३ त्रोटी ४ चञ्चुका ५ । इति शब्दरत्ना- वली ॥ सृपाटिका ६ । इति हेमचन्द्रः ॥ पत्र- शाकविशेषः । तत्पर्य्यायः । विजला २ चञ्चूः ३ कलभी ४ चीरपत्रिका ५ चञ्चुरः ६ चञ्चुपत्रः ७ सुशाकः ८ क्षेत्रसम्भवः ९ । अस्या गुणाः । मधु- रत्वम् । तीक्ष्णत्वम् । कषायत्वम् । मलशोधन- त्वम् । गुल्मोदरविबन्धार्शोग्रहणीनाशित्वञ्च ॥ “चिञ्चश्चञ्चुश्चिञ्चुकी च दीर्घपत्रा सतिक्तिका । चञ्चुः शीता सरा रुच्या स्वाद्वी दोषत्रयापहा । धातुपुष्टकरी बल्या मेध्या पिच्छिलिका स्मृता ॥” इति भावप्रकाशः ॥ तस्या बीजस्य गुणाः । कटुत्वम् । उष्णत्वम् । गुल्मशूलोदररोगविषत्वग्दोषकण्डूखर्जूकुष्ठनाशि- त्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ (व्यवहारोऽस्य यथा, “आमे परिणते यस्तु विबन्धमतिसार्य्यते । सशूलपिच्छमल्पाल्पं बहुशः संप्रवाहिकम् ॥ तं भूलकानां यूषेण वदराणामथापि वा । उपोदकायाः क्षीरिण्या यवान्या वास्तुकस्य वा ॥ सुवर्च्चलायाश्चञ्चोर्व्वा शाकेनावल्गुजस्य वा ॥” इति चरके चिकित्सास्थाने दशमेऽध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-416-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चंचु" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें