🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:30:18 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चित्रक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चित्रक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चित्रक

अर्थ: कन् चित्रकार

संस्कृत: ललाटकृततिलकम् · पर्याय: व्याघ्रपुच्छ, गन्धर्वहस्तक, एरण्ड, उरुबूक, रुचक

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चित्रक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. चित्रक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — चित्रक (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचित्रकम्चित्रकेचित्रकाणि
द्वितीयाचित्रकम्चित्रकेचित्रकाणि
तृतीयाचित्रकेणचित्रकाभ्याम्चित्रकैः
चतुर्थीचित्रकायचित्रकाभ्याम्चित्रकेभ्यः
पञ्चमीचित्रकात् / चित्रकाद्चित्रकाभ्याम्चित्रकेभ्यः
षष्ठीचित्रकस्यचित्रकयोःचित्रकाणाम्
सप्तमीचित्रकेचित्रकयोःचित्रकेषु
सम्बोधनहे चित्रकहे चित्रकेहे चित्रकाणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चित्रक
चित्रक
citraka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
चित्रक के नाम (2.4.80) पाठी · वह्निसंज्ञक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चित्रक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. तिलक ।
२. चीते का पेड़ । चित्त ।
३. चीता । बाघ ।
४. शूर । बलवान् ।
५. रेंड़ का पेड़ ।
६. चिरायता ।
७. मुचकुंद का पेड़ ।
८. चित्रकार ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चित्रक m. a painter, L.
= ˚त्र-काय, MBh. vii, 1320 (चिल्लक, C), Pañcat.
a kind of snake, Suśr. v, 4, 33
(in alg.) the 8th unknown quantity
Plumbago zeylanica, i, 38; iv
Ricinus communis, L.
N. of a son (of Vṛṣṇi or Pṛśni, Hariv.; of Dhṛtarāṣṭra, MBh. i, 2740)
of a Nāga, L., Sch.
(pl.) of a people, ii, 1804
चित्रक n. a mark (only ifc. ‘marked or characterised by’, TBr. i, 1, 9, 5, Sch.)
a sectarial mark on the forehead, L.
a painting, Hariv. 7074
a particular manner of fighting (cf. ˚त्र-हस्त), 15979 (v.l. चक्रक)
N. of a wood near the mountain Raivataka, 8952.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (397,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चित्रक a. 1 Bright, lovely, agreeable. --2 Brave, powerful. --कः 1 A painter. --2 A tiger in general. --3 A small hunting leopard. --4 N. of a tree. --कं 1 A sectarial mark on the forehead. --2 A particular manner of fighting. --3 N. of a wood near the mountain Raivataka.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0494-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चित्रक न० चित्रमिव कायति कै--क चित्र--स्वार्थे क वा । १ तिलके मेदि० चित्रेण कायति कै--क । २ व्याघ्रे ३ व्याघ्र- भेदे (चितावाघ) । पुंस्त्री हेमच० स्त्रियां जातित्वात् ङाष् । (चिराता) ख्यात ४ ओषधिभेदे पु० “चित्रकः कटुकः [] पाके वह्निकृत् पाचनो लघुः । रूक्षोष्णो ग्रहणीकुष्ठशो- थार्शःकृमिकासनुत् । वातश्लेष्महरो ग्राही वातार्शः- श्लेष्मपित्तहृत् । विचित्रं चैत्रकं शाकं कासमर्द्दवि- मर्द्दितम् । तप्ततैले सवाह्णीके पाचितं तक्रसम्भृतम्” भावप्र० तद्गुणादि । चित्र--क्वुन् । ५ चित्रकरे त्रि० ६ शूरे ७ भृगान्तके शब्दार्थाच० ८ एरण्डवृक्षे पु० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2942-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चित्रकं, क्ली, (चित्र + स्वार्थे कन् । यद्वा चित्र- मिव कायति । कै + कः ।) तिलकम् । इति मेदिनी । के, ८८ ॥ (वृक्षविशेषः । यथा, गारुडे १८७ अध्याये । “त्रिफला चित्रकं चित्रं तथा कटुकरोहिणी ॥”)
चित्रकः, पुं, (चित्रेण चित्र इव वा कायति । कै + कः ।) व्याघ्रः । इति हेमचन्द्रः । ४ । ३५१ ॥ व्याघ्रभेदः । चितावाध् इति भाषा । तत्- पर्य्यायः । चित्रकायः २ उपव्याध्रः ३ मृगा- न्तकः ४ शूरः ५ क्षुद्रशार्दूलः ६ चित्रव्याध्रः ७ ॥ वृक्षविशेषः । चिता इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । अग्निः २ शार्दूलः ३ चित्रः ४ पाचीकटुः ५ शिखी ६ कृशानुः ७ दहनः ८ व्यालः ९ ज्योतिष्कः १० पालकः ११ अनलः १२ दारुणः १३ वह्निः १४ पावकः १५ शम्बरः १६ पाची १७ द्वीपी १८ चित्राङ्गः १९ शूरः २० । अस्य गुणाः । अग्निसमत्वम् । पाके कटुत्वम् । शोफ- कफार्त्तिवातोदरार्शोग्रहणीकृमिकण्डुनाशित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ पाकेऽग्नितुल्यत्वम् । कुष्ठ- नाशित्वम् । इति राजवल्लभः ॥ (यथा, शब्दार्थ- चिन्तामणिधृतवचनम् । “चित्रकः कटुकः पाके वह्निकृत् पाचनो लघुः । रूक्षोष्णो ग्रहणीकुष्ठशोथार्शःकृमिकासनुत् ॥ वातश्लेष्महरो ग्राही वातार्शःश्लेष्मपित्तहृत् । विचित्रं चैत्रकं शाकं काशमर्द्दविमर्द्दितम् ॥ तप्ततैले सवाह्लीके पाचितं तक्रसम्भृतम् ॥” ओषधिविशेषः । यथा, सुश्रुते सूत्रस्थाने ३६ अध्याये । “पूतिकश्चित्रकः पाठा विडङ्गैलाहरेणवः ॥”) एरण्डवृक्षः । इत्यमरः । २ । ४ । ५१ ॥ (चित्र + क्वुन् ।) चित्रकारः । इति हेमचन्द्रः ॥ (मुचुकुन्दः । यथा, भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे । मुचुकुन्दः क्षत्रवृक्षश्चित्रकः प्रतिविष्णुकः ॥” अस्य गुणः । शिरःपीडापित्तास्रविषनाशित्वञ्च ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-448-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चित्रक" आता है (21)
शवल चीता । चित्रकक्षुद्रशार्दूल चीता । चित्रकक्षारदशक दश क्षरों का समूह । सहिंजन, मूली, पलास चूका शाक या तिनपतिया, चित्रक, अ…वह्निनामा चित्रक । चीते का पेड़उषप सूर्यदारण चीरने या फाड़ने का काम । चीर फाड़ । विदीर्ण करने की क्रियावह्नि अग्निकृशानु अग्निविशेषक माथे पर लगाया जानेवाला तिलक । टीकाहुताश (आहुति खानेवाला) अग्नि । आगविभाकर प्रकाशवालाचित्रांग जिसका अंग विचित्र हो । जिसके अंग पर चित्तियाँ, धारियाँ होंतनूनपात् तनूनपाद् संज्ञा पुं॰चित्रभानु अग्निबृहद्भानु अग्निशुष्मा अग्निजो हाथ धोने लिये किसी महापुरुष को उसके आने पर दिया जायचीता बिल्ली की जाति का एक प्रकार का बहुत बडा़ हिंसक पशु । विशेष—यह प्रायः द…वर्हा अग्निअनलमुख जिसका मुख अग्नि हो । जो अग्नि द्वारा पदार्थों को ग्रहण करेवृहदभानु अग्नि

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चित्रकचित्रक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: चित्र + ण्वुल्)
अन्य सम्भावना: चित्रक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चित्रक 📚 ➤ कन् चित्रकार
संस्कृत: ललाटकृततिलकम् · पर्याय: व्याघ्रपुच्छ, गन्धर्वहस्तक, एरण्ड, उरुबूक, रुचक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चित्रक 📚तिलक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
चित्रक
चित्रक के नाम (२.४.८०) — पाठी, वह्निसंज्ञक
अरण्डी (एरण्ड) के और नाम (२.४.५१) — एरण्ड, उरुबूक, रुचक, चंचु, पंचांगुल, मण्ड, वर्धमान, व्यडम्बक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • चित्रक: चित्र + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬