🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:19:15 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कृशानु
kṛśānu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कृशानु संज्ञा पु॰ [सं॰]
१. अग्नि ।
२. चित्रक । चीता । यौ॰—कृशानानुयंत्र । कृशानुरेता ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कृशानु m. (fr. √ कृश् for कृष्?), ‘bending the bow’, N. applied to a good archer (connected with अस्तृ, ‘an archer’, though sometimes used alone; Kṛśānu, according to some, is a divine being, in character like Rudra or identified with him; armed with the lightning he defends the ‘heavenly’ Soma from the hawk, who tries to steal and bear it from heaven to earth), RV.; VS. iv, 27; AitBr. iii, 26
N. of Agni or fire, VS. v, 32; ŚāṅkhŚr. vi, 12, 3
(hence) fire, Suśr.; Ragh.; Kum.; Bhartṛ.
N. of Viṣṇu, VarBṛS. xliii, 54
of a Gandharva
Plumbago Zeylanica, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (306,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कृशानुः [कृश् आनुक्; Uṇ. 4. 2] Fire; गुरोः कृशानुप्रतिमाद्विभषि R. 2. 49; 7. 24; 10. 74; Ku. 1. 51; Bh. 2. 107. --Comp. --रेतस् m. an epithet of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0421-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कृशानु पु० कृश--आनुक् । १ वह्नौ २ चित्रकवृक्षे च अमरः । तस्य तन्नामकत्वात् “तस्मिन् कृशानुसाद्भूते” भट्टिः । ३ सोमपालके । “इत्कृशानोरस्तुर्मनसाह बिभ्युषा” ऋ० ९, ७७, २, “कृशानोः सोमपालस्यः” “कृशानुः सोमपालः सव्यस्य पदः” ऐत० ब्रा० ३, २६, भा० । “कृशानुरस्ता मन- सा भुरण्यन्” ऋ० ४, २७, ३, “कृशानुरेतन्नामकः सोमपालः” भा० । ४ सव्यपार्श्वस्यरश्मिधारके च । “कृशानो! सव्याना- यच्छ” ता० व्रा० “कृशानुर्नाम सव्यपार्श्वस्थानां रश्मीनां धारयितेति” भा० । ततः मत्वर्थे गोषदा० टन् । कृ- शानुक वह्नियुक्ते त्रि० तद्गणे कृशानुस्थाने कृशाकु इति वा पाठः कृशाकोश्च वह्निरेवाऽर्थः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2196,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कृशानुः, पुं, (कृश्यति तनूकरोति तृणकाष्ठादिवस्तु- जातमिति । “ऋतन्यञ्जीति” । उणां । ४ । २ । इति आनुक् ।) अग्निः । इत्यमरः । १ । १ । ५७ ॥ (यथा, रघुः । ७ । २४ । “प्रदक्षिणप्रक्रमणात् कृशानो- रुदर्च्चिषस्तन्मिथुनं चकाशे” ॥ चित्रकवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-180-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कृशानु" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें