🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:41:42 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अनल
anala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अग्नि । आग ।
२. अग्नि के अधिष्ठाता । देव (को॰) ।
३. पाचनशक्ति (को॰) ।
४. पित्त (को॰) ।
५. वायु (को॰) ।
६. अष्टवस्तुओं में से पंचन वसु (को॰) ।
७. एक पितृदेव (को॰) ।
८. परमेश्वर (को॰) ।
९. जीव (को॰) ।
१०. विष्णु (को॰) ।
११. वासुदेव (को॰) ।
१२. एक वानर (को॰) ।
१३. एक मुनि (को॰) ।
१४. कृत्तिका नक्षत्र (को॰) ।
१५. पचासवाँ संवत्सर (को॰) ।
१६. र वर्ण या अक्षर (को॰) ।
१७. तीन की संज्ञा ।
१८. माली नामक राक्षस का पुत्र और विभीषण का मंत्री ।
१९. चीता । चित्रक ।
२०. भिलावाँ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अनल m. (√ अन्), fire
the god of fire, digestive power, gastric juice
bile, L.
wind, L.
N. of Vasudeva
of a Muni
of one of the eight Vasus
of a monkey
of various plants (Plumbago Zeylanica and Rosea; Semecarpus Anacardium)
the letter र्
the number three
(in astron.) the fiftieth year of Bṛhaspati's cycle
the third lunar mansion or Kṛttikā (?).
2. अनल Nom. P. ˚लति, to become fire, Subh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (26,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनलः [नास्ति अलः पर्याप्तिर्यस्य, बहुदाह्यदहनेपि तृप्तेरभावात् Tv.; cf. नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां; said by some to be from अन् to breathe]. 1 Fire. --2 Agni or the god of fire. See अग्नि. --3 Digestive [] power, gastric juice; मंदः संजायतेऽ नलः Suśr. --4 Wind. --5 Bile. --6 One of the 8 Vasus, the fifth. --7 N. of Vāsudeva. --8 N. of various plants; चित्रक, रक्तचित्रक Plumbago Zeylanica and Rosea, भल्लातक the marking nut tree. --9 The letter र्. --10 The number three. --11 (Astr.) The 50th year of Bṛhaspati's cycle. --12 The third lunar mansion कृत्तिका. --13 A variety of Pitṛdeva or manes (कव्यवाहोऽनलः सोमः). --14 [अनान् प्राणान् लाति आत्मत्वेन] The soul (जीव). --15 N. of Viṣṇu (न नलति गंधं प्रकटयति न वध्यते वा नल्-अच्). --16 The Supreme Being. --Comp. --द a. [अनलं द्यति] {1} removing or destroying heat or fire; करिणां मुदे सनलदाऽनलदाः Ki. 5. 25. {2} = अग्निद q. v. --दीपन a. [अनलं दीपयति] promoting digestion, stomachic. --प्रभा [अनलस्य प्रभेव प्रभा यस्य] N. of a plant (ज्योतिष्मती) Helicacabum Cardiospermum. --प्रिया N. of Agni's wife स्वाहा. --सादः loss of appetite, dyspepsia.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0059-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनल पु० नास्ति अलः पर्य्याप्तिर्यस्य बहुदाह्यदहनेऽपि तृप्ते- रभावात् न० ब० । वह्नौ, “व्यभिचचार न तापकरोऽनल” इति नैषधम् अनलः नलाभावोवह्निश्च अनुपलम्भव- दभावार्थे न० त० । अव्ययीभावसिद्धत्वे क्लीवता स्यात् । “ऊचे नलोऽयमिति तं प्रति चित्तमेकं ब्रूतेऽस्य चान्य- दनलोऽयमितीदमीयमिति” “आवर्ज्जनं तमनु ते ननु साधु नामग्राहं मयानलमुदीरितमेतदत्र” इति “सैषानलं सहजरागभरादिति” च नैषधम् “वयोभिः खादयन्त्यन्ये प्रक्षिपन्त्यनलेऽप्सु वेति” स्मृतिः । जठरानलस्य पित्तजात- त्वात् देहस्थे पित्तधातौ च । अष्टवसुमध्ये पञ्चमे वसौ, मेदिनिः तच्च “धरोध्रुवः सोमनामा तथाऽपोऽप्यनिलोनल” इति वसुभेदबोधकवचने नलैत्यत्नानलैत्यकारप्रश्लेषभ्रान्त्यै- वोक्तं किन्तु वसूनां स्वरूपख्यापके विष्णुधर्म्मोत्तरवचने “स्रुवाक्षमालिके दक्षे वामे शक्तिकपालभृत् सव्योर्द्धादि- क्रमाद्योऽसौ नलाख्यस्तु वसुः स्मृत” इति नलनामत्वस्यैव प्रतीतेर्नलएव वसुभेद इत्यवधेयम् । अनलदैवतत्वात् कृत्तिका- नक्षत्रे “अनलविधिशताख्येति ज्योति० । (चिता) इति ख्याते चित्रके वृक्षे, पु० । तस्य सर्व्वतः पर्य्याप्तत्वेऽपि पर्य्याप्तेः सीमाभावात्तत्त्वम्, (भेला) इति ख्याते भल्लातके वृक्षे च । अन--कलच् । षष्टिवर्षमध्ये पञ्चाशत्संख्याते वर्षे षष्टिवर्षगणननामभेदादि वर्षशब्दे वक्ष्यते । पितृ- देवभेदे “कव्यवालोऽनलः सोमः यमश्चैवार्य्यमा तथा अग्निष्वात्ताः वर्हिषदः सोमपाः पितृदेवता” इति वायु पुरा० । अनान् प्राणान् लाति आत्मत्वेन अनलः जीवः । तद्रूपेण सर्वान्तर्यामितया स्थिते विष्णौ णल--गन्धे बन्धे वा न नलति न बध्यते वा अच् । गन्धशून्ये परमेश्वरे विष्णौ “अगन्धनस्य शर्म्म रस” इति “तथा रसं नित्यमगन्धवच्चेति” [] च श्रुतेस्तस्य गन्धशून्यत्वात् तथात्वम् । अल पर्य्याप्तौ अच् न० त० । अपर्य्याप्ते अपरिमिते परमेश्वरे “पवनः- पावनोऽनल” इति वि० सह० । भाष्यकृता च उक्तव्युत्- पत्तिः विष्णुविषयत्वे दर्शिता ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0152-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनलः, पुं, (नास्ति अलः बहुदाह्यवस्तुदहनेऽपि तृप्तिर्यस्य सः, कृत्तिकानक्षत्रे, वत्सरे भगवति वासुदेवे ।) अग्निः । वसुभेदः । इति मेदिनी ॥ चित्रकः । रक्तचित्रकः । भल्लातकः । पित्तं । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-044-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अनल" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें