🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:30:35 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पावक
pāvaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पावक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अग्नि । आग । तेज । ताप । विशेष— महाभारत वन पर्व में लिखा है कि २७ पावक ऋषि ब्रह्मा के अंग से उत्पन्न हुए जिनके नाम ये हैं— अंगिरा, दक्षिण, गार्हपत्प, आहवनीय, निर्मथ्य, विद्युत्, शूर, संवर्त, लौकिक, जाठर, विषग, क्रव्य, क्षेमवान्, बैष्णव, दस्युमान्, वलद, शांत, पुष्ट विभावस्तु, ज्योतिष्मान, भरत, भद्र, स्विष्टकृत्, वसुमानू, क्रतु, सोम ओर पितृमान् । क्रियाभेद से अग्नि के ये भिन्न भिन्न नाम है ।
२. सदाचार ।
३. अग्निमंथ वृक्ष । अगेथु का पेड़ ।
४. चित्रक वृक्ष । चीते का पेड़ । भल्लातक । भिलावाँ ।
६. विड़ग । वायविडंग ।
७. कुसुम ।
८. वरुण ।
९. सूर्य ।
१०. संत । तपस्वी (को॰) ।
११. विद्यत् की ज्वाला । बिजली को अग्नि (को॰) ।
१२. तीन की संख्या क्योंकि कर्मकांड में तीन अग्नि प्रधान कहे गए हैं (को॰) । यौ॰— पावककण = अग्निकण । अग्निस्फुलिंग ।उ॰— गा, कोकिल, बरसा पावक कण । — युगांत, पृ॰
३. पावकमणि । पावकशिख = केसर ।
पावक २ वि॰ शुद्ब करनेवाला । पावन करनेवाला । पवित्र करनेवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पावक mf(आ)n. pure, clear, bright, shining, RV.; VS.; AV. (said of Agni, Sūrya and other gods, of water, day and night &c.; according to native Comms. it is mostly = सोधक, ‘cleansing, purifying’)
पावक m. N. of a partic. Agni (in the Purāṇas said to be a son of Agni Abhimānin and Svāhā or of Antardhāna and Śikhaṇḍinī), TS.; TBr.; KātyŚr.; Pur.
पावक m. (ifc. f(आ). ) fire or the god of fire, Up.; MBh.; Kāv. &c.
पावक m. N. of the number 3 (like all words for ‘fire’, because fire is of three kinds See अग्नि), Sūryas.
a kind of Ṛṣi, a saint, a person purified by religious abstraction or one who purified from sin, MBh.
Prenina Spinosa, L.
Plumbago Zeylanica or some other species, L.
Semecarpus Anacardium, L.
Carthamus Tinctoria, L.
Embelia Ribes, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (623,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पावक a. [पू-ण्वुल्] Purifying. --कः 1 Fire; पावकस्य महिमा स गण्यते कक्षवज्ज्वलति सागरेऽपि यः R. 11. 75, 3. 9; 16. 87. --2 Agni or the god of fire. --3 The fire of lightning. --4 The Citraka tree. --5 The number ‘three’. --6 A person purified by religious abstraction, saint, sage. --7 Good conduct or behaviour. --8 N. of Varuṇa. --की 1 The wife of Agni. --2 Ved. N. of Sarasvatī. --Comp. --आत्मजः {1} an epithet of Kārtikeya. {2} N. of a sage called सुदर्शन.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0699-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पावक पु० पुनाति पू--ण्वुल् । १ वह्नौ अमरः “अपावनानि सर्वाणि वह्निसंसर्गतः क्वचित् । पावनानि भवन्त्येव तस्मात स पावकः स्मृतः” इति काशीख० ९ अ० उक्ते- त्तस्य तथात्वम् । २ वेद्युताग्नौ च “पावकः पवमानश्च शुचिरग्निश्च ते त्रयः । निमन्थ्यः पवमानः स्यात् वैद्युतः पावकः स्मृतः । यश्चासौ तपते सूर्य्यः शुचिरग्निश्च स स्मृतः” कूर्मपु० । ३ सदाचारे ४ वह्निमन्थे ५ चित्रकवृक्षे ६ भल्लातके ७ विडङ्गे च मेदि० । ८ शोधके त्रि० हेमच० । ९ रक्तचित्रके १० कुसुम्मे च पु० राजनि० ११ वरुणे १२ सूर्ये च ऋ० १ । ५० । ६ भा० तयोश्च शोधकत्वात् तथात्वम् । १३ ऋषिभेदे भा० व० १२५ अ० । पावः पवनं शुद्धिस्तं कायति कै--क । १४ सरस्वत्यां स्त्री ऋ० १ । ३ । २० भा० । पावकाश्च सप्तविंशतिः “पावकाः सप्तविंशतिः” भा० स० ७ अ० व्या- ख्यायां नीलण्ठधृतवाक्येभ्यः तानि च “ब्रह्मणोऽङ्गात् प्रसूतोऽग्निरङ्गिरा १ इति विश्रुतः । दक्षिणाग्निर्गा- र्हपत्याहवनीयाविति २ । ३ । ४ त्रयी । निर्मन्थ्यो ५ वैद्युतः ६ शूरः ७ संवर्त्तो ८ लौलिक ९ स्तथा । जाठरो १० विषगः ११ क्रव्यात् १२ क्षेमवान् १३ वैष्णव १४ स्तथा । दस्युमान् १५ वलद १६ श्चैव शान्तः १७ पुष्टो १८ विभावसुः १९ । ज्योति- ष्मान् २० भरतो २१ भद्रः २२ २३ स्विष्टकृदृसुमान् २४ क्रतुः २५ । सोमश्च २६ पितृमां २७ श्चैव पावकाः सप्त- विंशतिः” । अन्ये पावकभेदा अग्निशब्दे ५३ पृ० दृश्याः ति० त० गृह्यपरिशिष्टे कर्मभेदे तस्य नामभेदा उक्ता यथा “लौकिके पावको१ ह्यग्निः प्रथमः परिकल्पितः । अग्निस्तु मारुतो२ नाम गर्भाधाने विधीयते । पुंसवने चन्द्रनामा ३ शुङ्गाकर्मणि शोभनः ४ । सीमन्ते मङ्गलो ५ नाम प्रगल्भो ६ जातकर्मणि । नाम्नि स्यात् पार्थिवो ७ ह्यग्निः प्राशने च शुचि ८ स्तथा । सत्यनामा ९ थ चूडायां व्रतादेशे समुद्भवः १० । गोदाने सूर्य्यनामा ११ च केशान्ते ह्यग्नि १२ रुच्यते । वैश्वानरो १३ विसर्गे तु विवाहे योजक १४ स्तथा” । गोदाने गोदानाख्य संस्कारे । “चतु- र्थ्यान्तु शिखी १५ नाम धृति १६ रग्निस्तथाऽपरे” । अपरे धृतिहोमादौ । “प्रायश्चित्ते विधु १७ श्चैव पाकयज्ञे तु साहसः” १८ । प्रायश्चित्ते तदात्मकमहाव्याहृतिहो- मादौ । पाकयज्ञे पाकाङ्गकवृषोत्सर्गगृहहोमादौ । “लक्षहोमे च वह्निः १९ स्यात् कोटिहोमे हुताश- [] नः २० । पूर्णाहुत्यां मृडो २१ नाम शान्तिके वरदः २२ सदा । पौष्टिके वलद २३ श्चैव क्रोधो २४ ऽग्निश्चाभिचा- रके । कोष्ठे तु जठरो २५ नाम क्रव्यादो २६ मृतभक्ष- णे । आहूय चैव होतव्यो यत्र यो विहितोऽनलः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4322-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पावकः, पुं, (पुनातीति । पू ञ गि शोधे + ण्वुल् ।) अग्निः । इत्यमरः । १ । १ । ५७ ॥ (यथा, काशी- खण्डे ९ अध्याये । “अपावनानि सर्व्वाणि वह्निसंसर्गतः क्वचित् । पावनानि भवन्त्येव तस्मात् स पावकः स्मृतः ॥”) वैद्युताग्निः । यथा, -- “पावकः पवस्रानश्च शुचिरग्निश्च ते त्रयः । निर्म्मथ्यः पवमानः स्याद्वैद्युतः पावकः स्मृतः ॥ यश्चासौ तपते सूर्य्यः शुचिरग्निस्त्वसौ स्मृतः ॥” इति कौर्म्मे १२ अध्यायः ॥ स च ब्रह्मणो मानसपुत्त्रादभिमानिनामकाग्नेः स्वाहायां जातः । यथा, -- “योऽसावग्निरभीमानी स्मृतः स्वायम्भुवेऽन्तरे । ब्रह्मणो मानसः पुत्त्रस्तस्मात् स्वाहा व्यजीजनत् ॥ पावकं पवमानञ्च शुचिरग्निश्च यः स्मृतः ॥” इति मात्स्ये ४८ अध्यायः ॥ सदाचारः । वह्निमन्थः । (अस्य पर्य्यायो यथा, “तेजोमन्थो हविर्मन्थो ज्योतिष्को पावकोऽरणिः । वह्निमन्थोऽग्निमन्थश्च मथनो गणिकारिका ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥) चित्रकः । भल्लातकः । विडङ्गः । इति मेदिनी । के, ११८ ॥ शोधयितृनरः । इति हेमचन्द्रः ॥ रक्त- चित्रकः । कुसुम्भः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (पवित्र- कारके, त्रि । यथा, ऋग्वेदे । ३ । ३१ । २० । “मिहः पावकाः प्रतता अभूवन् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-132-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पावक" आता है (16)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें