🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:37:15 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पावकि
pāvaki
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पावकि संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पावक का पुत्र । कार्तिकेय ।
२. इक्ष्वाकु- वंशीय दुर्याधन की कन्या सुदर्शना का पुत्र सुदर्शन । विशेष— मनु के पुत्र इक्ष्वाकुवंशीय सुदुर्जय नाम का एक पुत्र हुआ जिसे सुदर्शना नाम की एक कन्या थी । उसके रूप लावण्य पर मुग्ध होकर पावक या अग्निदेव रूप बदलकर दुर्योधन के यहाँ आए और उन्होंने कन्या के लिये प्रार्थना की । दुयौधन सम्मत न हुए । पावक देवता निराश होकर चले गए । एक बार राजा ने यज्ञ किया । यज्ञ में अग्नि ही प्रज्वलित न हुई । राजा और ऋत्विक लोगों ने अग्नि की बहुत उपासना की । पावक ने प्रकट होकर फिर कन्या माँगी । दुर्याधन ने कन्या का विवाह उनके साथ कर दिया । अग्नि देवता उस कन्या के साथ मुर्ति धारण कर माहिष्मती पुरी में रहने लगे । पावक से जो पूत्र सुदर्शना को हुआ उसका नाम सुदर्शन पड़ा । वह बडा़ धर्मात्मा और ज्ञानी था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पावकि m. ‘son of Fire’, N. of Skanda, MBh.; Hariv.; R.
of Su-darśana, MBh.
of Viṣṇu, Hariv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (623,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पावकिः 1 An epithet of Kārtikeya. --2 Of the sage सुदर्शन.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0699-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पावकि पु० पावकस्यापत्यम् इञ् । १ कार्त्तिकेये सुदर्शनाख्ये मुनिभेदे च भा० आनु० २ अ० तत्था दृश्या ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4322,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पावकिः, (पावकस्यापत्यम् । पावक + इञ् ।) कार्त्तिकेयः । यथा, -- “कथं तं कृत्तिकापुत्त्रमुक्तवान् तं सुरं गुरुम् । कथञ्च पावकिरसौ कथं वा मातृनन्दनः ॥” इति वराहपुराणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-132-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें