🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:06:45 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अनल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अनल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अनल

अर्थ: नास्तिः अलः पर्याप्तिर्यस्य आग

संस्कृत: अग्निः · पर्याय: अग्नि, वैश्वानर, वह्नि, वीतिहोत्र, धन्ञ्जय

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अनल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अनल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनलःअनलौअनलाः
द्वितीयाअनलम्अनलौअनलान्
तृतीयाअनलेनअनलाभ्याम्अनलैः
चतुर्थीअनलायअनलाभ्याम्अनलेभ्यः
पञ्चमीअनलात् / अनलाद्अनलाभ्याम्अनलेभ्यः
षष्ठीअनलस्यअनलयोःअनलानाम्
सप्तमीअनलेअनलयोःअनलेषु
सम्बोधनहे अनलहे अनलौहे अनलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अनल
अनल
anala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अग्नि । आग ।
२. अग्नि के अधिष्ठाता । देव (को॰) ।
३. पाचनशक्ति (को॰) ।
४. पित्त (को॰) ।
५. वायु (को॰) ।
६. अष्टवस्तुओं में से पंचन वसु (को॰) ।
७. एक पितृदेव (को॰) ।
८. परमेश्वर (को॰) ।
९. जीव (को॰) ।
१०. विष्णु (को॰) ।
११. वासुदेव (को॰) ।
१२. एक वानर (को॰) ।
१३. एक मुनि (को॰) ।
१४. कृत्तिका नक्षत्र (को॰) ।
१५. पचासवाँ संवत्सर (को॰) ।
१६. र वर्ण या अक्षर (को॰) ।
१७. तीन की संज्ञा ।
१८. माली नामक राक्षस का पुत्र और विभीषण का मंत्री ।
१९. चीता । चित्रक ।
२०. भिलावाँ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अनल m. (√ अन्), fire
the god of fire, digestive power, gastric juice
bile, L.
wind, L.
N. of Vasudeva
of a Muni
of one of the eight Vasus
of a monkey
of various plants (Plumbago Zeylanica and Rosea; Semecarpus Anacardium)
the letter र्
the number three
(in astron.) the fiftieth year of Bṛhaspati's cycle
the third lunar mansion or Kṛttikā (?).
2. अनल Nom. P. ˚लति, to become fire, Subh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (26,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनलः [नास्ति अलः पर्याप्तिर्यस्य, बहुदाह्यदहनेपि तृप्तेरभावात् Tv.; cf. नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां; said by some to be from अन् to breathe]. 1 Fire. --2 Agni or the god of fire. See अग्नि. --3 Digestive [] power, gastric juice; मंदः संजायतेऽ नलः Suśr. --4 Wind. --5 Bile. --6 One of the 8 Vasus, the fifth. --7 N. of Vāsudeva. --8 N. of various plants; चित्रक, रक्तचित्रक Plumbago Zeylanica and Rosea, भल्लातक the marking nut tree. --9 The letter र्. --10 The number three. --11 (Astr.) The 50th year of Bṛhaspati's cycle. --12 The third lunar mansion कृत्तिका. --13 A variety of Pitṛdeva or manes (कव्यवाहोऽनलः सोमः). --14 [अनान् प्राणान् लाति आत्मत्वेन] The soul (जीव). --15 N. of Viṣṇu (न नलति गंधं प्रकटयति न वध्यते वा नल्-अच्). --16 The Supreme Being. --Comp. --द a. [अनलं द्यति] {1} removing or destroying heat or fire; करिणां मुदे सनलदाऽनलदाः Ki. 5. 25. {2} = अग्निद q. v. --दीपन a. [अनलं दीपयति] promoting digestion, stomachic. --प्रभा [अनलस्य प्रभेव प्रभा यस्य] N. of a plant (ज्योतिष्मती) Helicacabum Cardiospermum. --प्रिया N. of Agni's wife स्वाहा. --सादः loss of appetite, dyspepsia.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0059-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनल पु० नास्ति अलः पर्य्याप्तिर्यस्य बहुदाह्यदहनेऽपि तृप्ते- रभावात् न० ब० । वह्नौ, “व्यभिचचार न तापकरोऽनल” इति नैषधम् अनलः नलाभावोवह्निश्च अनुपलम्भव- दभावार्थे न० त० । अव्ययीभावसिद्धत्वे क्लीवता स्यात् । “ऊचे नलोऽयमिति तं प्रति चित्तमेकं ब्रूतेऽस्य चान्य- दनलोऽयमितीदमीयमिति” “आवर्ज्जनं तमनु ते ननु साधु नामग्राहं मयानलमुदीरितमेतदत्र” इति “सैषानलं सहजरागभरादिति” च नैषधम् “वयोभिः खादयन्त्यन्ये प्रक्षिपन्त्यनलेऽप्सु वेति” स्मृतिः । जठरानलस्य पित्तजात- त्वात् देहस्थे पित्तधातौ च । अष्टवसुमध्ये पञ्चमे वसौ, मेदिनिः तच्च “धरोध्रुवः सोमनामा तथाऽपोऽप्यनिलोनल” इति वसुभेदबोधकवचने नलैत्यत्नानलैत्यकारप्रश्लेषभ्रान्त्यै- वोक्तं किन्तु वसूनां स्वरूपख्यापके विष्णुधर्म्मोत्तरवचने “स्रुवाक्षमालिके दक्षे वामे शक्तिकपालभृत् सव्योर्द्धादि- क्रमाद्योऽसौ नलाख्यस्तु वसुः स्मृत” इति नलनामत्वस्यैव प्रतीतेर्नलएव वसुभेद इत्यवधेयम् । अनलदैवतत्वात् कृत्तिका- नक्षत्रे “अनलविधिशताख्येति ज्योति० । (चिता) इति ख्याते चित्रके वृक्षे, पु० । तस्य सर्व्वतः पर्य्याप्तत्वेऽपि पर्य्याप्तेः सीमाभावात्तत्त्वम्, (भेला) इति ख्याते भल्लातके वृक्षे च । अन--कलच् । षष्टिवर्षमध्ये पञ्चाशत्संख्याते वर्षे षष्टिवर्षगणननामभेदादि वर्षशब्दे वक्ष्यते । पितृ- देवभेदे “कव्यवालोऽनलः सोमः यमश्चैवार्य्यमा तथा अग्निष्वात्ताः वर्हिषदः सोमपाः पितृदेवता” इति वायु पुरा० । अनान् प्राणान् लाति आत्मत्वेन अनलः जीवः । तद्रूपेण सर्वान्तर्यामितया स्थिते विष्णौ णल--गन्धे बन्धे वा न नलति न बध्यते वा अच् । गन्धशून्ये परमेश्वरे विष्णौ “अगन्धनस्य शर्म्म रस” इति “तथा रसं नित्यमगन्धवच्चेति” [] च श्रुतेस्तस्य गन्धशून्यत्वात् तथात्वम् । अल पर्य्याप्तौ अच् न० त० । अपर्य्याप्ते अपरिमिते परमेश्वरे “पवनः- पावनोऽनल” इति वि० सह० । भाष्यकृता च उक्तव्युत्- पत्तिः विष्णुविषयत्वे दर्शिता ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0152-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनलः, पुं, (नास्ति अलः बहुदाह्यवस्तुदहनेऽपि तृप्तिर्यस्य सः, कृत्तिकानक्षत्रे, वत्सरे भगवति वासुदेवे ।) अग्निः । वसुभेदः । इति मेदिनी ॥ चित्रकः । रक्तचित्रकः । भल्लातकः । पित्तं । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-044-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अनल" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अनलअनल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अनल 📚 ➤ नास्तिः अलः पर्याप्तिर्यस्य आग
संस्कृत: अग्निः · पर्याय: अग्नि, वैश्वानर, वह्नि, वीतिहोत्र, धन्ञ्जय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अनल 📚अग्नि । आग🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अनल
अग्नि के और नाम (१.१.६६) — आश्रयाश, बृहद्भानु, कृशानु, पावक, रोहिताश्व, वायुसख, शिखावान्, आशुशुक्षणि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें