🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:26:22 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दारण
dāraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दारण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ दारित]
१. चीरने या फाड़ने का काम । चीर फाड़ । विदीर्ण करने की क्रिया ।
२. चीरने फाड़ने का अस्त्र या औजार ।
३. फोड़ा आदि चीरने का काम ।
४. वह औषध जिसके लगाने से फोड़ा आपसे आप फूट जाय । विशेष— सुश्रुत में चिलबिल, दंती, चित्रक, कबूतर, गीध आदि की बीट तथा क्षार को दारण औषध कहा है ।
५. निर्मली का पौधा ।
दारण † २ वि॰ [सं॰ दारुण] दे॰ दारुण । उ॰— दारुण कमाँ लूँबिया दोला । आनै लिया दिवालाँ औला ।— रा॰ रू॰, पृ॰ २५३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दा˚रण mf(ई)n. tearing, splitting, rending (w. gen. or ifc.), MBh.
दा˚रण n. the act of tearing &c.
bursting, flying open
a means of opening, Suśr.
the clearing-nut plant, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (475,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दारणं [दॄ-णिच् युच्] 1 Splitting, tearing, rending, opening, cleaving. --2 The fruit of the clearing-nut plant. --णी N. of Durgā.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0563-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दारण न० दारयति जलमलम् दृ--णिच् युच् । १ कतकफले शब्दर० । तस्य जलकालुष्य दारणात्तथात्वम् २ दारकमात्रे त्रि० । “समाधत्तं शितं वाणं गिरीणामपि दारणम्” भा० क० ४९ अ० करणे ल्युट् । ३ विदारणसाधने अस्त्रादौ त्रि० स्त्रियां ङीप् । “नमस्ये शुम्भहननीं निशुम्भ ह्वदि दार- णीम्” हरिव० १६६ अ० । भावे ल्युट् । ४ विदारणे भेदने “दारुदारणपथैः समाहतम्” “तद्दारुदारणपथेषु चतुर्षु किं स्यात्” लीला० । द्वैधीकरणे व्रणादिस्फोटन- साधके ५ औषधभेदे तच्च सुश्रुतेनोक्तं यथा “चिरविल्वोऽग्निको दन्ती चित्रको हयमारकः । कपोत गृध्रकङ्कानां पुरीषाणि च दारणम् । क्षारद्रव्याणि वा यानि क्षारो वा दारणं परम्”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3556,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दारणं, क्ली, (दारयति नाशयति जलमलमने- नेति । दॄ + णिच् + करणे ल्युट् ।) कतकम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥ (दॄ + णिच् + भावे ल्युट् ।) विदारणम् । यथा, “दारुदारणपथैः” समाहतम् । इति लीलावती ॥ (व्रणादिस्फोटनसम्पादक औषधविशेषः । यथा, सुश्रुते । १ । ३६ । “चिरविल्वोऽग्निको दन्ती चित्रको हयमारकः । कपोतगृध्रकङ्कानां पुरीषाणि च दारणम् ॥ क्षारद्रव्याणि वा यानि क्षारो वा दारणं परम् ॥” दारयतीति । दॄ + णिच् + कर्त्तरि ल्युः । विदा- रके, त्रि । यथा, महाभारते । ८ । ४९ । १७ । “समाधत्तशितं वाणं गिरीणामपि दारणम् ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-704-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दारण" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें