🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:49:16 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दारण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दारण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दारण

अर्थ: टुकड़े- टुकड़े करना, फाड़ना, चीरना, खोलना, दो कर देना

व्युत्पत्ति: दृ + णिच् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दारण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. दारण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दारण (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादारणम्दारणेदारणानि
द्वितीयादारणम्दारणेदारणानि
तृतीयादारणेनदारणाभ्याम्दारणैः
चतुर्थीदारणायदारणाभ्याम्दारणेभ्यः
पञ्चमीदारणात् / दारणाद्दारणाभ्याम्दारणेभ्यः
षष्ठीदारणस्यदारणयोःदारणानाम्
सप्तमीदारणेदारणयोःदारणेषु
सम्बोधनहे दारणहे दारणेहे दारणानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दारण
दारण
dāraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दारण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ दारित]
१. चीरने या फाड़ने का काम । चीर फाड़ । विदीर्ण करने की क्रिया ।
२. चीरने फाड़ने का अस्त्र या औजार ।
३. फोड़ा आदि चीरने का काम ।
४. वह औषध जिसके लगाने से फोड़ा आपसे आप फूट जाय । विशेष— सुश्रुत में चिलबिल, दंती, चित्रक, कबूतर, गीध आदि की बीट तथा क्षार को दारण औषध कहा है ।
५. निर्मली का पौधा ।
दारण † २ वि॰ [सं॰ दारुण] दे॰ दारुण । उ॰— दारुण कमाँ लूँबिया दोला । आनै लिया दिवालाँ औला ।— रा॰ रू॰, पृ॰ २५३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दा˚रण mf(ई)n. tearing, splitting, rending (w. gen. or ifc.), MBh.
दा˚रण n. the act of tearing &c.
bursting, flying open
a means of opening, Suśr.
the clearing-nut plant, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (475,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दारणं [दॄ-णिच् युच्] 1 Splitting, tearing, rending, opening, cleaving. --2 The fruit of the clearing-nut plant. --णी N. of Durgā.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0563-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दारण न० दारयति जलमलम् दृ--णिच् युच् । १ कतकफले शब्दर० । तस्य जलकालुष्य दारणात्तथात्वम् २ दारकमात्रे त्रि० । “समाधत्तं शितं वाणं गिरीणामपि दारणम्” भा० क० ४९ अ० करणे ल्युट् । ३ विदारणसाधने अस्त्रादौ त्रि० स्त्रियां ङीप् । “नमस्ये शुम्भहननीं निशुम्भ ह्वदि दार- णीम्” हरिव० १६६ अ० । भावे ल्युट् । ४ विदारणे भेदने “दारुदारणपथैः समाहतम्” “तद्दारुदारणपथेषु चतुर्षु किं स्यात्” लीला० । द्वैधीकरणे व्रणादिस्फोटन- साधके ५ औषधभेदे तच्च सुश्रुतेनोक्तं यथा “चिरविल्वोऽग्निको दन्ती चित्रको हयमारकः । कपोत गृध्रकङ्कानां पुरीषाणि च दारणम् । क्षारद्रव्याणि वा यानि क्षारो वा दारणं परम्”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3556,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दारणं, क्ली, (दारयति नाशयति जलमलमने- नेति । दॄ + णिच् + करणे ल्युट् ।) कतकम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥ (दॄ + णिच् + भावे ल्युट् ।) विदारणम् । यथा, “दारुदारणपथैः” समाहतम् । इति लीलावती ॥ (व्रणादिस्फोटनसम्पादक औषधविशेषः । यथा, सुश्रुते । १ । ३६ । “चिरविल्वोऽग्निको दन्ती चित्रको हयमारकः । कपोतगृध्रकङ्कानां पुरीषाणि च दारणम् ॥ क्षारद्रव्याणि वा यानि क्षारो वा दारणं परम् ॥” दारयतीति । दॄ + णिच् + कर्त्तरि ल्युः । विदा- रके, त्रि । यथा, महाभारते । ८ । ४९ । १७ । “समाधत्तशितं वाणं गिरीणामपि दारणम् ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-704-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दारण" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दारणदारण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: दॄ + णिच्+ल्युट्)
अन्य सम्भावना: दारण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दारण 📚 ➤ टुकड़े- टुकड़े करना, फाड़ना, चीरना, खोलना, दो कर देना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दारण 📚चीरने या फाड़ने का काम । चीर फाड़ । विदीर्ण करने की क्रिया🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • दारण: दॄ + णिच्+ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें