🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:31:32 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दारुण
dāruṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दारुण १ वि॰ [सं॰]
१. भयंकर । भीषण । घोर ।
२. कठिन । प्रचंड । विकट । दुःसह । उ॰— जा कहँ बिधि दारुण दुख दीन्हा । ताकर मति आगे हर लीन्हा । —तुलसी (शब्द॰) ।
३. विदारक । फाड़नेवाला ।
३. निर्दय । क्रूर (को॰) ।
४. तीक्ष्ण । तीव्र । तीखा (को॰) ।
दारुण २ संज्ञा पुं॰
१. चित्रक वृक्ष । चीते का पेड़ ।
२. भयानक रस ।
३. रौद्र नामक नक्षत्र ।
४. विष्णु ।
५. शिव ।
६. एक नरक का नाम । उ॰— आठवाँ दारुण नरक है जेहि देखत भय होश ।— विश्राम (शब्द॰) ।
७. राक्षस ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दारुण and (Uṇ. iii, 53) दारुण, mf(आ, once ई)n. hard, harsh (opp. मृदु), ŚBr.; MBh.; Suśr.
rough, sharp, severe, cruel, pitiless
dreadful, frightful
intense, violent, Mn.; MBh.; R.; Śak.; Pañc. &c.
(in comp. or ˚अम् before a vb. to express excellence or superiority, cf. g. काष्ठादि)
दारुण m. Plumbago Zeylanica, L.
दारुण n. harshness, severity, horror, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (476,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दारुण a. [दॄ-णिच्-उनन् Uṇ. 3. 53] 1 {1} Hard, rough; U. 3. 34. --2 Harsh, cruel, ruthless, pitiless; मय्येव विस्मरणदारुणचित्तवृत्तौ Ś. 5. 23; पशुमारणकर्मदारुणः 6. 1; दारुणरसः ‘of cruel resolve or nature’ U. 5. 19; Ms. 8. 270. --3 Fierce, terrible, frightful; Ś. 6. 28. --4 Heavy, violent, intense, [] poignant, agonizing (grief, pain &c.); हृदयकुसुमशोषी दारुणो दीर्घशोकः U. 3. 5. --5 Sharp, severe (as words). --6 Atrocious, shocking. --णः 1 The sentiment of horror (भयानक). --2 N. of Viṣṇu. --णं Severity, cruelty, horror, &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0564-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दारुण पु० दारयति भीषयते चित्तं दृ--भये णिच् “कृतृदा रिभ्य उनन्” उणा० उनन् । १ चित्रवृक्षे २ भयानकरमे [] अमरः । ३ तद्वति भयानके दुःसहे भीषणे ४ भयहेतौ त्रि० “हृदयकुसुमशोषी दारुणो दीर्घशीकः” सा० द० । उज्वल दत्तस्तु दॄ--विदारे इत्यस्यैव णिजन्तस्य रूपमिदमित्याह । ५ रौद्रसंज्ञकनक्षत्रगणे ज्यो० । “उपेन्द्र! बज्रादपि दारु- णोऽसि” गीत० दारुणा कण्डुरा रूक्षा केशभूमिः प्रजायते” सुश्रुतः । “वाचा दारुणया क्षिपन्” मनुः । ६ विदारके त्रि० । ततः भृशा० अभूततद्भावेऽर्थे क्यङ् दारु- णायते “वियोगिहृद्दारुणि दारुणायसे” नैष० ७ विष्णौ पु० “सुधन्वाखण्डपरगुर्दारुणोद्रविणप्रदः” विष्णुस० । “सन्मार्गविरोधिनां दारुणत्वात् (खण्डकत्वात्) दारुणः” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3558-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दारुणः, पुं, (दारयतीति । दॄ + णिच् + “कॄवृ दारिभ्य उनन् ।” उणां ३ । ५३ । इति उनन्- । चित्रकः । इति राजनिर्घण्टः ॥ भयानकरसः । (विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ७४ “सुघन्वा खण्डपरशुर्द्दारुणो द्रविणप्रदः ॥” “सन्मार्गविरोधिनां दारुणत्वात् (खण्डकत्वात) दारुणः ।” इति तद्भाष्ये शङ्करः ॥) भयहेतौ, त्रि । इत्यमरः । १ । ७ । २० ॥ (यथा, देवीभागवते । ५ । ४ । २७ । “हाहाकारो महानासीत् सम्प्रहाराश्च दारुणः उत्पपात ततः सिंहो नृपस्योपरि दारुणः ॥” कठोरः । यथा, तत्रैव । १ । ४ । ५२ । “दारुणं देहदमनं सर्व्वलोकभयङ्करम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-705-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें