🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:18:00 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भीम
bhīma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भीम १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भयानक रस ।
१. शिव ।
३. विष्णु ।
४. अम्लेबेत ।
५. महादेव की आठ मूर्तियों के अंतर्गत एक मूर्ति ।
६. एक गंधर्व का नाम ।
७. पाँची पांडवों में से एक जो वायु के संयोग से कुंती के गर्भ से उत्पन्न हुए थें । (जन्मकथा के लिये दे॰ पांडु) । विशेष—ये युधिष्ठिर से छोटे और अर्जुन से बड़े थे । ये बहुत बड़े वीर ओर बलवान् ये । कहते हैं, जन्म के समय जब ये माता की गोद से गिरे थे, तब पत्तऱ टूटकर टुकड़े टुकड़े हो गया था । इनका और दुर्योधन का जन्म एक ही दिन हुआ था । इन्हें बहुत बलवान् देखकर दुर्योधन ने ईर्ष्या के कारण एक बार इन्हें विष खिला दिया था और इनके बेहोश हो जाने पर लताओं आदि से बाँधकर इन्हें जल में फेंक दिया था । जल में नागों के डसने के कारण इनका पहला विष उतर गया और नागराज ने इन्हें अमृत पिलाकर और इनमें दस हजार हाथियों का बल उत्पन्न कराके घर भेज दिया था । घर पहुँचकर इन्होंने दुर्योधन की दुष्टता का हाल सबसे कहा । पर युधिष्ठिर ने इन्हें मना कर दिया कि यह वात किसी से सत कहना; और अपने प्राणों की रक्षा के लिये सदा वहुत सचेत रहना । इसके उपरांत फिर कई बार कर्ण और शंकुनि की सहायता से दुर्योधन ने इनकी हत्या करने का विचार किया पर उसे सफलता न हुई । गदायुद्ध में भीम पारगत थे । जब दुर्योधन ने जतुगृह में पांडवों को जलाना चाहा था, तव भीम ही पहले से समाचार पाकर माता और भाइयों को साथ लेकर वहाँ से हट गए थे । जंगल में जाने पर हिंडिंब की वहन हिडिंबा इनपर आसक्त हो गई थी । उस समय इन्होंने हिडंब को युद्ध में मार डाला था और भाई तथा माता की आज्ञा से हिड़िबा से विवाह कर लिया था । इसके गर्भ से इन्हें घटोत्कच नाम का एक पुञ भी हुआ था । युधिष्ठिर के राजसूय यज्ञ के समय ये पूर्व और वंग देश तक दिग्विजय के लिये गए थे और अनेक देशों तथा राजाओं पर विजयी हुए थे । जिस समय दुर्योधन ने जूए में द्रौपदी को जीतकर भरी सभा में उसका अपमान किया था, और उसे अपनी जाँघ पर बैठाना चाहा था; उस समय इन्होंने प्रतिज्ञा की थी की मैं दुर्योधन की यह जाँघ तोड़ डालूँगा और दुःशासन से लड़कर उसका रक्तपान करूँगा । वनवास में इन्होने अनेक जंगली राक्षसों और असुरों को मारा था । अज्ञातवास के समय ये वल्लभ नाम से सूपकार वनकर विराट के घर में रहे थे । जब कीचक ने द्रौपदी से छेड़छाड़ की थी, तब उसे भी उन्होंने मारा था । महाभारत युद्ध के समय कुरुक्षेत्र में इन्होंने अपनी प्रतिज्ञा का पालन किया था । दुर्योधन के सब भाइयों को मारकर दुर्योधन की जाँघ तोड़ी थी और दुशासन की भुजा तोड़कर उसका रक्त पीया था । महाप्रस्थान के समय भी ये युधिष्ठिर के साथ थे और सहदेव, नकुल तथा अर्जुन तीनों के मर जाने के उपरांत इनकी मृत्यु हुई थी । भीमसेन, वृकोदर आदि इनके नाम हैं । मुहा॰—भीम के हाथी = भीमसेन के फेंकें हुए हाथी । विशेष—कहा जाता है, एक बार भीमसेन ने सात हाथी आकाश में फेंक दिए थे जो आज तक वायुमंडल में ही घूमत े हैं, लौटकर पृथ्वी पर नहीं आए । इसका व्यवहार ऐसे पदार्थ या व्यक्ति के लिये होता है जो एक बार जाकर फिर न लौटे । उ॰—अब निज नैन अनाथ भए । मधुबन हू ते माधव सजनी कहियत दूरि गए । मथुरा बसत हुती जिय आशा यह लागत व्यवहार । अव मन भयौ भीम के हाथी सुपने अगम अपार ।—सूर (शब्द॰) ।
८. विदर्भ के एक राजा जिन्हें दमन नामक ऋषि के वर से दम, दांत और दमन नामक तीन पुत्र तथा दमयंती नाम की कन्या हुई थी ।
९. महर्षि विश्वामित्र के पूर्वपुरुष जो पुरुरवा के पौत्र थे ।
१०. कुभकर्ण के पुत्र का नाम जो रावण की सेना का एक सेनापति था ।
भीम २ वि॰
१. भीषण । भयानक । भयंकर ।
२. बहुत बड़ा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भीम mf(आ)n. fearful, terrific, terrible, awful, formidable, tremendous, RV. &c. &c. (ibc., fearfully &c.)
भीम m. Rumex Vesicarius, L.
N. of Rudra-Śiva, ĀśvGṛ.; Uṇ., Sch.
of one of the 8 forms of Śiva, Pur.
of one of the 11 Rudras, Pur.
of a Devagandharva, MBh.
of one of the Devas called Yajñamuṣ, ib.
of a Dānava, ib.; Kathās.
of a Vidyādhara, Kathās.
of a son of the Rākṣasa Kumbhakarṇa, Cat.
of the second son of Pāṇḍu (also called Bhīma-sena and Vṛkodara; he was only the reputed son of P˚, being really the son of his wife Pṛthā or Kuntī by the wind-god Vāyu, and was noted for his size, strength and appetite), MBh.; Kāv.; Pur. &c.
of sev. other men, AitBr.; MBh.; Hariv. &c.
pl. the race of Bhīma, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (758,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भीम a. [बिभेत्यस्मात्, भी अपादाने मक्] Fearful, terrific, terrible, dreadful, formidable; न भेजिरे भीमविषेण भीतिं Bh. 2. 80; R. 1. 16; 3. 54. --मः 1 An epithet of Śiva. --2 The Supreme Being. --3 The sentiment of terror (= भयानक q. v.). --4 N. of the second Pāṇḍava prince. [He was begotten on Kuntī by the god Wind From a child he showed that he was possessed of extraordinary strength and hence he was called Bhīma. He had ˚ a most voracious appetite, and was [] called Vṛkodara, or ‘wolf-bellied’. His most effective weapon was his mace. He played a very important part in the great war, and, on the last day of the battle, smashed the thigh of Duryodhana with his unfailing mace. Some of the principal events of his earlier life are his defeat of the Demons Hiḍimba and Baka, the overthrow of Jarāsaṃdha, the fearful vow which he uttered against the Kauravas and particularly against Duhśāsana for his insulting conduct towards Draupadī, the fulfilment of that vow by drinking Duḥśāsana's blood, the defeat of Jayadratha, his duel with Kīchaka while he was serving as headcook to king Virāṭa, and several other exploits in which he showed his usual extraordinary strength. His name has become proverbial for one who possesses immense strength and courage]. --मं Horror, terror. --Comp. --उदरी an epithet of Umā. --एकादशी the eleventh day in the light half of Māgha. --कर्मन् a. of terrific prowess; Bg. 1. 15. --तिथिः f. = भीमैकादशी. --दर्शन, --मुख a. frightful in appearance, hideous. --नाद a. sounding dreadfully. --(दः) {1} a loud or dreadful sound; Śi. 15. 10. {2} a lion. {3} N. of one of the seven clouds that will appear at the destruction of the world. --पराक्रम a. of terrific prowess. --(मः) N. of Viṣṇu. --पुरं N. of Kuṇḍinapura q. v. --रथी N. of the 7th night in the 7th month of the 77th year of a man's life (said to be a very dangerous period); ( सप्तसप्ततिमे वर्षे सप्तमे मासि सप्तमी । रात्रिर्भीमरथी नाम नराणामतिदुस्तरा). --रूप a. of terrific form. --विक्रम a. of terrific prowess. --विक्रांत a. fearfully powerful. --(तः) a lion. --विग्रह a. gigantic, of terrific form. --वेग a. terribly swift. --शासनः an epithet of Yama. --सेनः {1} N. of the second Pāṇḍava prince. {2} a kind of camphor.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0818-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भीम त्रि० बिभेत्यस्मात् भी--अपादाने मक् । १ भयहेतौ २ भयानकरसे अमरः । ३ महादेवे ४ भीमसेने ५ अम्ल- वेतसे च पु० मेदि० । ६ परमेश्वरे पु० तस्य “भीषास्माद्वातः परते” इत्यादिश्रुतेः सर्वेषां मयहेतुत्वात् तथात्वम् । महादेवस्याष्टमूर्त्तिभध्ये आकाशरूपे ७ मूर्त्तिभेदे [] ८ देवगन्धर्वभेदे भा० आ० ६५ अ० । आङ्गिरसे वह्नि- भेदे भा० व० २१९ अ० । १० दानवभेदे भा० श० २२७ अ० । ११ अमावसुवंश्ये नृपभेदे हरिवं० २७ अ० । सात्त्वतवंश्ये १२ नृपभेदे हरिवं० ९५ अ० । १३ विदर्भाधीशे नृपभेदे दमयन्तीपितरि तत्कथा भा० व० ५१ अ० । १४ अष्टादशाक्षरमन्त्रभेदे “आदौ मध्ये तथा चान्ते चतुरस्रयुतो मनुः । ज्ञातव्यो भीम इत्येष यः स्यादष्टादशाक्षरः” तन्त्रसा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4673-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भीमं, त्रि, (बिभेत्यस्मादिति । भी + “भियः षुग्वा ।” उणा० १ । १४७ । बिभेतेर्मक् धातोर्वा षुगागमश्च । इति मक् ।) भयहेतुः । तत्- पर्य्यायः । भैरवम् २ दारुणम् ३ भीषणम् ४ भीष्मम् ५ घोरम् ६ भयानकम् ७ भयङ्करम् ८ प्रतिभयम् ९ । इत्यमरः । १ । ७ । २० ॥ (यथा, रघुः । १ । १६ । “भीमकान्तैर्नृ पगुणैः स बभूवोपजीविनाम् । अधृष्यश्चाभिगम्यश्च यादोरत्नैरिवार्णवः ॥”)
भीमः, पुं, (बिभेत्यस्मादिति । भी + मक् ।) भया- नकरसः । यथा, -- “भयानको भयस्थायिभावः कालाधिदैवतः । स्त्री नीचप्रकृतिः कृष्णो मतस्तत्त्वविशारदैः ॥” इत्यमरटीकायां भरतः ॥ शिवः । (यथा, मार्कण्डेये । ५२ । ७ । “भवं सर्व्वं तथेशानं तथा पशुपतिं प्रभुः । [] भीममुग्रं महादेवमुवाच स पितामहः ॥” विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ५२ । “अतुलः शरभो भीमः समयज्ञो हविर्हरिः ॥”) मध्यमपाण्डवः । (यथा, महाभारते । १ । १२३ । १३ । “तस्माज्जज्ञे महाबाहुर्भीमो भीमपराक्रमः ॥” अस्य विवरणादिकं भीमसेनशब्दे द्रष्टव्यम् ॥) अम्लवेतसः । इति मेदिनी । मे, २१ ॥ महादेव- स्याष्टमूर्त्त्यन्तर्गताकाशमूर्त्तिः । यथा । भीमाय आकाशमूर्त्तये नमः । इति तिथ्यादितत्त्वे शिवपूजाप्रयोगः ॥ (गन्धर्व्वविशेषः । यथा, महाभारते । १ । ६५ । ४३ । “भीमश्चित्ररथश्चैव विख्यातः सर्व्वविद्बशी ॥” पुरुवंशीयस्य ईलिनस्य पुत्त्रः । यथा, तत्रैव । १ । ९४ । १८ । “ईलिनो जनयामास दुष्मन्तप्रभृतीन् नृपान् । दुष्मन्तं शूरभीमौ च प्रवसुं वसुमेव च ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-513-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भीम" आता है (13)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें