🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:29:28 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भीषण
bhīṣaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भीषण १ वि॰ [सं॰]
१. जो देखने में बहुत भयानक हो । डरावना ।
२. जो बहुत दुष्ट या उग्र हो ।
भीषण २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भयानक रस (साहित्य) ।
२. कुँदरू ।
३. कबूतर ।
४. एक प्रकार का तालवृक्ष ।
५. शिव । महादेव ।
६. सलई ।
७. ब्रह्मा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भीषण mf(आ or ई)n. (fr. Caus.) terrifying, frightening, formidable, horrible (with gen. or ifc.), MBh.; Kāv. &c.
= गाढ, L.
भीषण m. (scil. रस) the sentiment of horror (in poet. composition), W. (cf. भयानक)
N. of Śiva, L.
a form of Bhairava (= Yama), Cat.
Boswellia Thurifera, L.
Phoenix Paludosa, L.
a pigeon, dove, L.
N. of a Rākṣasa, Cat.
भीषण n. the act of terrifying or frightening, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (758,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भीषण a. [भी-णिच्-सुक् ल्यु] Terrifie, formidable, dreadful, horrible, frightening; बिभ्युर्बिडालेक्षणभीषणाभ्यः Śi. 3. 45. --णः 1 The sentiment of terror (in rhetoric); see भयानक, --2 N. of Śiva. --3 A pigeon, dove. --4 The olibanum tree. --णं 1 Anything that excites terror. --2 Terrifying, causing terror.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0818-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भीषण पु० भीषयते भी--णिच्--सुक् ल्यु १ भयानकरसे २ कुन्दु- रुके ३ हिन्ताले राजनि० ४ शल्लक्यां ५ महादेवे शब्दरत्ना० ६ कपोते च पु० ७ गाढे ८ दारुणे च त्रि० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4674,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भीषणः, पुं, (भीषयते इति । भी + णिच् + “भियो हेतुभये षुक् ।” ७ । ३ । ४० । इति षुक् । भीषिधातुस्ततो नन्द्यादित्वात् ल्युः ।) भयानकरसः । इत्यमरटीकायां भरतः, मेदिनी च ॥ कुन्दुरुकः । कपोतः । हिन्तालः । इति राजनिर्घण्टः ॥ शिवः । इति शब्दरत्नावली । शल्लकी इति मेदिनी ॥ (भयोत्पादने क्ली, । यथा, महाभारते । १५ । ७ । ४ । “व्यसनं भेदनञ्चैव शत्रूणां कारयेत्ततः । कर्षणं भीषणञ्चैव युद्धे चैव बलक्षयम् ॥”)
भीषणः, त्रि, (भीषयते इति । भी + णिच् + ततो नन्द्यादित्वात् ल्युः । षुगागमश्च ।) गाढः । दारुणः । इति मेदिनी । णे, ६९ ॥ (यथा, रघौ । १२ । ४० ॥ “पर्णशालामथ क्षिप्रं विकृष्टासिः प्रविश्य सः । वैरूप्यपौनरुक्तेन भीषणां तामयोजयत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-515-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भीषण" आता है (21)
भैरव जो देखने में भयंकर हो । भीषण । भयानकदारुण भयंकर । भीषण । घोरभयंकर जिसे देखने से भय लगता हो डरावना । भयानक । भीषण । बिकराल । खोफनाकभयानक जिसे देखने से भय लगता हो । भीषण । भयंकर । डरावनाविकराल भीषण । भयानक । डरावनाभीषणक भीषण । भयानकभोषक भीषण । भयंकर । डरावनाशरटु भयानक । भीषण । रौद्रघनघोर घनघनाहट । भीषण ध्वनिभयारा भयंकर । डरावना । भीषणकराल जिसके बड़े दाँत होंकारु करनेवाला । बनानेवालाविकट विशालविषम जो सम या समान न हो । जो बराबर न हो । असमानशंकुर पुराणानुसार एक दानव का नामकुंदुर एक प्रकार का सुगंधित पाला गोंद । विशेष—यह एक प्रकार का कँटिले पौधे से …रोमहर्षण रोयों का खड़ा होना जो आनंद के सहसा अनुभव से अथवा भय से होता हैदुरंत जिसका अंत या पार पाना कठिन हो । अपार । बड़ा भारीभारी जिसमें भार हो । जिसमें अधिक बोझ हो । गुरु । बोझिलदुष्प्रेक्ष्य जिसे देखना कठिन होबिकार पु † ^१ वि॰ जिसकी दशा विकृत हो
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें