🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:45:32 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कराल
karāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कराल १ वि॰ [सं॰]
१. जिसके बड़े दाँत हों ।
२. डरावनी आकृति का । डरावन । भयानक । भीषण ।
३. ऊँचा ।
कराल २ संज्ञा पुं॰
१. राल मिसा हुआ तेल । गर्जन तेल ।
२. दाँत का एक रोग जिसमें दाँतों में बड़ी पीड़ा होती है और वे ऊँचे नीचे और बेड़ौल हो जाते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कराल mfn. opening wide, cleaving asunder, gaping (as a wound), Mṛcch.; Pañcat.; R. &c.
having a gaping mouth and projecting teeth, BhP.; R.; Prab.
formidable, dreadful, terrible, MBh.; R.; Suśr.
कराल m. a species of animal, musk-deer, Suśr.; Nigh.
a mixture of oil and the resin of Shorea Robusta, L.
N. of a region, Rājat.
of an Asura
of a Rakṣas
of a Deva-gandharva
कराल n. a sort of basil, Car.
a kind of Ocimum, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (255,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कराल a. 1 Dreadful, formidable, frightful, terrible; U. 5. 5, 6. 1; Māl. 3; Bg. 11. 23, 25, 27; R. 12. 98; Mv. 3. 48. --2 Gaping, opening wide; U. 5. 6. --3 Great, large, high, lofty. --4 Uneven, jagged; pointed; Ve. 2. 6; Māl. 1. 38. --5 Harsh; Māl. 5. 3. --6 Wide, spacious; Mk. 3. 12. --7 Deformed. --लः 1 Resin, pitch. --2 A disease of the teeth. --3 Black Tulasī. --ला A terrific form of Durgā; ˚आयतनं; न करालोपहाराच्च फलमन्यद्विभाव्यते Māl. 5. 33. --ली One of the seven tongues of fire. --लं A particular condiment. --Comp. --दंष्ट् a. having terrific teeth. --वदना an epithet of Durgā.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0380-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कराल पु० कराय विक्षेक्षायालति षर्य्याप्नोति करं लाति ला- क वा । १ सर्जरसयुक्ततैले (तेलघृना) २ कृष्णकुठेरके (कालतुलसी) ३ तुङ्गे ४ दन्तुरे उन्नतदन्ते (देँतो) ५ भया- नके त्रि० मेदि० । “करालवदनां घोराम्” “घोरदंष्ट्रां करालास्याम्” श्यामाध्यानम् । “वपुर्महोरगस्येव करा- लफणमण्डलम्” रघुः “लम्बा कराला विनता तथैव बहु- पुत्रिका” “दुर्द्दर्शना सुदुर्गन्धा कराला मेघका- लिका” (पूतना) सुश्रु० । (अनन्तमूल) ६ शारिधोष- धो स्त्री राजनि० । गौरा० ङीष् । ८ अग्नेर्जिह्वाभेदे जटा- धरः । सा च तामसी यथाह शा० ति० “विश्वमूर्त्ति- स्फुलिङ्गिन्यौ धूम्रकर्ण्णा मनोजवा । लोहितान्या करा- लो च कली तामस्य ईरिताः” । संज्ञायां कन् अत इ- त्त्वम् । करालिका राजसवह्निजिह्वायाम् । “पद्मरागा सुवर्ण्णान्या तृताया भद्रलोहिता । लोहितानन्तरं श्वता धूमिनी च करालिका । राजस्योरसना वह्नेर्विहिताः काम्यकर्ममु” अग्निजिह्वशब्दे दर्शितवाक्यन्तु सामान्य- विषयम् । ९ दन्तरोगभेदे पु० । “शनैः शनैर्विकुरुते वायु- दीन्तसमाश्रितः । करालान् विकृतान् दन्तान् कराली न स [] सिध्यात” भावप्र० । तादृशरोगयुक्तत्वात् दन्तुरस्य तथात्वम् । “तप्तस्नेहे पचेत् पूर्वं वेसवारकसंज्ञकम् । पाकप्रापिततसौ रभ्यं करालं सूदकैर्मतम्” पाकशास्त्रोक्ते स्नेहपक्वे १० वेसवारे न० । (कडि) ११ कस्तूरामृगे पुंस्त्री “एणहरिणर्ष्यकुरङ्गकरा- लकृतमालशरभश्वदंष्ट्रापृषतचारुष्कमृगमातृकाप्रभृततयो जङ्घलाः मृगाः कषया मधुरा लघवो वातपित्तहरास्तीक्ष्णा हृद्या वस्तिशोधनाश्च” सुश्रुते मृगभेदानुक्त्वा तद्गुणा उक्ताः । १२ दैत्यभेदे पु० । “ससृमः कालवदनः करालः कौशिकः शरः” हरितं ४२ असुरनामकथने । “ससृमः- कालवदनः करालः केशिरेव च” हतिवं० २६३ अ० । स्वार्थे कन् करालकः उक्तार्थेकृष्णतुलस्याम् पु० रत्ना० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1699-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
करालं, क्ली, (कराय चक्षुरोगादिनाशाय अलति पर्य्याप्नोतीति । अल् + अच् ।) कृष्णकुठेरकः । इति मेदिनी ॥ काल तुलसी इति भाषा ॥
करालः, पुं, (करं आलाति गृह्नाति । आ + ला + कः । कराय क्षेपाय अलति पर्य्याप्नोति वा ।) सर्जरसयुक्ततैलम् । इति मेदिनी ॥ गर्जनतेल इति भाषा ॥ तैले घृते वा पक्ववेसवारः । इति पाकराजेश्वरः ॥ (क्वचित् क्लीवेऽपि दृश्यते । यथा, “तप्तस्नेहे पचेत् पूर्व्वं वेसवारकसंज्ञकम् । पाकप्रापितसौरभ्यं करालं सूदकैर्मतम्” ॥ गन्धर्व्वभेदः ॥ यथा, महाभारते । १ । १२३ । ५४ । “सद्धा वृहद्धा वृहकः करालश्च महामनाः” ॥)
करालः, त्रि, (कराय क्षेपाय भयप्रदर्शनाय अलति यर्य्याप्नोति ।) दन्तुरः । देँतो इति भाषा ॥ (यथा, “कराल वदनां घोरां मुक्तकेशीं चतुर्भुजां” । इति चामुण्डाध्यानम् ॥) तुङ्गः । उचु इति भाषा ॥ भीषणः । इति मेदिनी ॥ भयानक इति यावत् ॥ (यथा, रघुः । १२ । ९८ । “तद्व्योम्नि शतधा भिन्नं ददृशे दीप्तिमन्मुखम् । वपुर्महोरगस्येव करालफणमण्डलम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-033-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कराल" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें