🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:56:34 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कारु
kāru
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कारीगर (2.10.5) शिल्पी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कारु १ वि॰ [सं॰]
१. करनेवाला । बनानेवाला ।
२. कलावस्तु बनानेवाला । कला का रचयिता ।
३. मंत्र बनाने वाला ।
४. भीषण । भयंकर (को॰) ।
२. विश्मकर्मा (को॰) । शिल्प (को॰) ।
कारु २ संज्ञा पुं॰
१. शिल्पी । कारीगर । दस्तकार ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कारु m. f. (fr. √ 1. कृ), a maker, doer, artisan, mechanic, Mn.; Yājñ. &c.
कारु m. ‘architect of the gods’, N. of Viśva-karman, L.
an art, science, L.
कारु mfn. (only etymological) horrible, MBh. i, 1657.
2. कारु उस्, m. (fr. √ 2. कृ), one who sings or praises, a poet, RV.; AV.
अवस्, m. pl. (अवस्) N. of a family of Ṛṣis, GopBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (275,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कारु a. (रू f.) [कृ-उण् Uṇ. 1. 1] 1 A maker, doer, an agent, servant. --2 An artisan, mechanic, artist; कारुभिः कारितं तेन कृत्रिमं स्वप्नहेतवे Vb. 1. 13; इति स्म सा कारुतरेण लेखितं नलस्य च स्वस्य च सख्यमीक्षते N. 1. 38; Y. 2. 249, 1. 187; Ms. 5. 129; 10. 12. (They are: --तक्षा च तंत्रवायश्च नापितो रजकस्तथा । पंचमश्चर्मकारश्च कारवः शिल्पिनो मताः ॥). --3 Terrible, horrible. --रुः 1 An epithet of विश्वकर्मन् the architect of the gods. --2 An art, a science. --Comp. [] --चौरः one who commits burglary, a dacoit. --जः {1} a piece of mechanism, any product of manufacture. {2} a young elephant. {3} a hillock, an ant-hill. {4} froth. {5} sesamum growing spontaneously. {6} red orpiment.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0397-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कारु त्रि० कृ--उण् । १ शिल्पिनि । “इति स्म सा कारुतरेण लेखितं नलस्य च स्वस्य च सख्यमीक्षते” नैष० । “कार- यित्वा तु कर्म्माणि कारुं पश्चान्न वञ्चयेत्” कूर्म्मपु० [] “उपस्तुतिं भरमाणस्य कारोः” ऋ० १, १४८, २, । “नित्यं शुद्धः कारुहस्तः पण्ये यच्च प्रसारितम्” मनुः । “कारुहस्तः शुचिः पण्यं भैक्षं योषिन्मुखं तथा” याज्ञ० “गोरक्षकान् बाणिजकान् तथा कारुकुशीलवान् । प्रेष्यान् वार्द्धुषिकांश्चैव विप्रान् शूद्रवदाचरेत्” मनुः । २ सूपकारादौ “धान्येऽष्टमं विशां शुल्क विंशं कार्षा- पणावरम् । कर्म्मोपकरणाः शुद्राः कारवः शिल्पिनस्तथा” मनुना कारुशिल्पिनोर्भेदेन निर्द्देशात् “कारवः सूप- कारादयः” कुल्लू० । एतेषां च कर्म्मकरणरूप एव करो न धनरूपादिर्मनुना कर्म्मोपकरणत्वेन तेषां निर्द्देशात् । तत्र करप्रतिरूपकर्म्मकरणप्रकारो मनुना- दर्शितो यथा “कारुकान् शिल्पिनश्चैवं शूद्रांश्चात्मो- पजीविनः । एकैकं कारयेत् कर्म्म मासिमासि मही- पतिः” मासि मासि कर्म्म एकैकं दिनं कारयेदित्यर्थः । “सम्भूय कुर्व्वतामर्धं सबाधं कारुशिल्पिनाम् । अर्घस्य ह्रासं वृद्धिं वा जानतां दम उत्तमः” याज्ञ० । ३ कारके तत्तत्क्रियानिष्पादके त्रि० मेदि० । “राघवस्य ततः कार्य्यं कारुर्वानरपुङ्गबः” भट्टिः । भावे उण् । ४ कर्म्मणि मेदि० ५ शिल्पे हेमच० ६ स्तोतविनिरु० । अत्रेदं बोध्यम् उणादी- नामव्युत्पत्तिपक्षे समुदायशक्त्या शिल्पिप्रभृतितत्तदर्थवाच- कता, व्युत्पत्तिपक्षे अवयवशक्त्या अवयवार्थस्याप्युपस्थापनेन योगेन विशिष्टार्थपरतया यौगिकत्वं तेन कार्य्यं कारुरित्यादौ कर्म्मादेरन्वयः उदन्तकृद्योगाच्च तत्र कर्म्मणि न षष्ठी असत्यवयवार्थे कर्म्मणोऽन्वयासम्भवात् न द्वितीयादि- प्रसक्तिः । स्वार्थेक । कारुकोऽपि सूपकारादौ । “न साक्षी नृपतिः कार्य्यो न कारुककुशीलवौ” मनुः । “अशक्नु- वंस्तु सुश्रूषां शूद्रः कर्त्तुं द्विजन्मनाम् । पुत्रदारात्ययं प्राप्ता जीवेत् कारुककर्म्मभिः । यैः कर्म्मभिः प्रचरितैः शुश्रूष्यन्ते द्विजातयः । तानि कारुककर्म्माणि शिल्पानि विविधानि च” मनुः । स्त्रियामूङ् । कारू शिल्पिन्यां रजकादिस्त्रियाम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1944-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कारुः, पुं, (करोति इति । “कृवापाजिमीति” । उणां १ । १ । उण् ।) विश्वकर्म्मा । इति मेदिनी ॥ (भावे उण ।) शिल्पम् । इति हेमचन्द्रः ॥
कारुः, त्रि, (करोति इति । कृ + उण् । उणां । १ । १ ।) कारकः । (यथा, भट्टिः ७ । २८ । “राघवस्य ततः कार्य्यं कारुर्व्वानरपुङ्गवः । सर्व्ववानरसेनानामाश्वागमनमादिशत्” ॥) शिल्पी । इति मेदिनी ॥ (यथा, कूर्म्मपुराणे । “कारयित्वा तु कर्म्माणि कारुं पश्चान्न वञ्चयेत्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-100-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें