🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:38:54 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विषम
viṣama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विषम १ वि॰ [सं॰]
१. जो सम या समान न हो । जो बराबर न हो । असमान ।
२. (वह संख्या) जिसमें दो से भाग देने पर एक बचे । सम या जूस का उल्टा । ताक ।
३. जिसकी मीमांसा सहज में ने हो सके । बहुत कठिन । जैसे,—विषम समस्या ।
४. बहुत तीव्र । बहुत तेज ।
५. भीषण । विकट । जैसे,— विषम विपत्ति । उ॰—करेँ न मेरे पीछे स्वामी विषम कष्ट साहस के काम । यही दुःखिनी सीता का सुख सुखी रहें उसके प्रिय राम ।—साकेत, पृ॰ २८९ ।
६. जो समतल न हो । खुरदरा । ऊबड़ खाबड़ (को॰) ।
७. अनियमित (को॰) ।
८. अगम । दुर्गम (को॰) ।
९. मोटा । स्थूल (को॰) ।
१०. तिरछा । वक्र (को॰) ।
११. पीड़ाप्रद । कष्टदायक (को॰) ।
१२. बहुन मजबूत । उत्कट (को॰) ।
१३. बुरा । प्रतिकूल । विपरीत (को॰) ।
१४. अजीब । विचित्र । अनुपम । (को॰) ।
१५. बेईमान (को॰) ।
१६. विरामशील । विरत (को॰) ।
१७. दुष्ट (को॰) ।
१८. भिन्न (को॰) ।
१९. अनुपयुक्त । अननुकूल (को॰) ।
विषम २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. संकट । विपत्ति । आफत ।
२. वह वृत्त जिसके चारों चरणों में बराबर बराबर अक्षर न हों, बल्कि कम और ज्यादा अक्षर हों ।
३. एक अर्थालंकार जिसमें दो विरोधी वस्तुओं का संबंध वर्णन किया जाता है या यथायोग्य का अभाव कह जाता है । उ॰—(क) कहाँ मृदुल तल तीय को सिरस प्रसून महान । कहाँ मदन की लाय यह अँव सम दुसह समान । (ख) खड़गलता अति स्याम तें उपजी कीरति सेत ।
४. संगीत में ताल का प्रकार ।
५. पहली, तीसरी, पाँचवीं आदि विषम संख्याओं पर पड़नेवाली राशियाँ ।
६. वैद्यक के अनुसार चार प्रकार की जठराग्नियों में से एक प्रकार की जठराग्नि जो वायु की अधिकता से उत्पन्न होती है । कहते हैं, जब जठराग्नि विषम होती है, तब कभी तो भोजन बहुत अच्छी तरह पच जाता है और कभी बिल्कुल नहीं पचता ।
७. विष्णु का एक नाम ।
८. असमता (को॰)
९. अनोखापन (को॰) ।
१०. दुर्गम स्थान । जैसे,—चट्टान, गड्ढा आदि (को॰) ।
११. कठिन या भयावह स्थिति । कठिनाई । दुर्भाग्य (को॰) ।
विषम विभाजन संज्ञा पुं॰ [सं॰] सपत्ति आदि का असमान विभाजन [को॰] ।
विषम व्यूह संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक प्रकार का सैनिक व्यूह । समव्यूह का उलटा व्यूह विशेष दे॰ समव्यूह ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि—षम , see s.v.
वि-षम mf(आ)n. (fr. वि + सम) uneven, rugged, rough, MBh.; Hariv.; Kāv. &c.
unequal, irregular, dissimilar, different, inconstant, Br.; ŚāṅkhGṛ.; Mn. &c.
odd, not even (in numbers &c.), Var.; Kāvyād.
that which cannot be equally divided (as a living sheep among three or four persons), Mn. ix, 119
hard to traverse, difficult, inconvenient, painful, dangerous, adverse, vexatious, disagreeable, terrible, bad, wicked (ibc. ‘terribly’, Śiś.), Mn.; MBh. &c.
hard to be understood, Gol.; Kāv.
unsuitable, wrong, Suśr.; Sarvad.
unfair, dishonest, partial, Mn.; MBh.
rough, coarse, rude, cross, MW.
odd, unusual, unequalled, W.
वि-षम m. a kind of measure, Saṃgīt.
N. of Viṣṇu, MW.
वि-षम n. unevenness, uneven or rough ground or place (सम-विषमेषु, ‘on even and uneven ground’, Śiś.), bad road, VS.; TS.; ŚBr. &c.
oddness (of numbers), W.
a pit, precipice, Mn.; MBh. &c.
difficulty, distress, misfortune, MBh.; R. &c.
वि-षम n. unevenness, inequality (˚मेण ind. ‘unequally’), Kāś.
वि-षम n. (in rhet.) incongruity, incompatibility, Kāvyād.; Pratāp.; Kuval.
pl. (with भरद्-वाजस्य), N. of Sāmans, SV.; ĀrṣBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (953,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विषम a. [विगतो विरुद्धो वा समः] 1 Uneven, rough, rugged; पथिषु विषमेष्वप्यचलता Mu. 3. 3; व्यालाकीर्णाः सुविषमाः Pt. 1. 64; Me. 19. --2 Irregular, unequal; Māl. 9. 43. --3 Odd, not even. --4 Difficult, hard to understand, mysterious; Ki. 2. 3; विषमाः कर्मगतयः Pt. 4. 50. --5 Impassable, inaccessible; Ki. 2. 3, Bh. 3. 5. --6 Coarse, rough. --7 Oblique; Māl. 4. 2. --8 Painful, troublesome; कांताविश्लेषदुःखव्यतिकरविषमे यौवने विप्रयोगः Bh. 3. 106; H. 4. 3. --9 Very strong, vehement; Māl. 3. 9. --10 Dangerous, fearful; Mv. 5. 56, Mk. 8. 1, 27, Mu. 1. 18, 2. 20. --11 Bad, adverse, unfavourable; Pt. 4. 16. --12 Odd, unusual, unparalleled. --13 Dishonest, artful. --14 Intermittent, (as fever). --15 Wicked. --16 Different. --मः N. of Viṣṇu. --मं 1 Unevenness. --2 Oddness. --3 An inaccessible place, precipice, pit &c. --4 A difficult or dangerous position, [] difficulty, misfortune; सुप्तं प्रमत्तं विषमस्थितं वा रक्षंति पुण्यानि पुरा कृतानि Bh. 2. 97; Bg. 2. 2. --5 Rough or uneven ground. --6 N. of a figure of speech in which some unusual or incompatible relation between cause and effect is described; (said to be of four kinds; see K. P. Kārikās 126 and 127). --7 A kind of stanza or verse; भिन्नचिह्न चतुष्पादं विषमं परिकीर्तितम्. --मं ind. Unequally, unevenly, unfairly, dangerously &c. --Comp. --अक्षः, --ईक्षणः, --नयनः, --नेत्रः, --लोचनः epithets of Śiva. --अन्नं unusual or irregular food. --अवतारः descent on uneven ground, perhaps also ‘undertaking or embarking in an adventure’; V. 1. --आयुधः, --इषुः, --शरः epithets of the god of love. --कर्णः {1} a quadrangle or tetragon with unequal diagonals. {2} the hypotenuse of a right-angled triangle. --कर्मन् (in math.) the finding of two quantities when the difference of their squares is given and either the sum or the difference of the quantities (Colebrooke.) --कालः an unfavourable season. --चतुरस्रःचतुर्भुजः an unequal quadrilateral figure. --छदः the tree सप्तपर्ण q. v. --छाया the shadow of the gnomon at noon. --ज्वरः remittent fever. --त्रिभुजः a scalene triangle. --लक्ष्मी f. ill-luck. --विभागः unequal distribution (of property). --शील a. cross-tempered, peevish, perverse. --स्थ a. {1} being in an inaccessible position. {2} being in difficulty or misfortune.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0998-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विषम त्रि० विगतो विरुद्धो वा समः । १ असमे २ अयुग्मे (वियोड) ३ उन्नतानते ४ दारुणे ५ सङ्कटे च “भिन्नचिह्न- चतुष्पादं विषमं परिकीर्त्तितम्” इत्युक्ते ६ पद्यभेदे न० । “ओजोथ युग्मं विषमः समश्च” ज्यो० त० उक्ते ७ मेषमिथुना- द्यसमराशौ पु० । ८ तालभेदे पु० “चतुर्विधः परिज्ञेयस्तालः कङ्कणनामकः । पूर्णः १ खण्डः २ सम ३ श्चैव विषम ४ श्चैव कथ्यते । नचतुष्कं गलौ पूर्णे १ खण्डे २ विन्दुद्वयं गुरुः । यगणस्तु समे ज्ञेयस्तमयट्गणो विषमे भवेत्” सङ्गीत० । विषमादागतः विषमय, रूप्यप्, विषमरूप्य छ, विषमीय विषमादायते त्रि० सि० कौ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4930,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विषमं, त्रि, असमानम् । यथा, मनुः । “भ्रातॄणामविभक्तानां यद्युत्थानं भवेत् सह । न तत्र भागं विषमं पिता दद्यात् कथञ्चन ॥” इति दायतत्त्वम् ॥ (सङ्कटः । यथा, गीतायाम् । २ । २ । “कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ॥” अनतिक्रमणीयः । यथा, साहित्यदर्पणे । १० । “का विषमा दैवगतिः किं दुर्ग्राह्यं जनः खलो लोके ॥”)
विषमं, क्ली, पद्यस्य त्रिविधवृत्तान्तर्गतवृत्तविशेषः ॥ यथा, -- [] “पद्यं चतुष्पदी तच्च वृत्तं जातिरिति द्बिधा । वृत्तमक्षरसंख्यातं जातिर्मात्राकृता भवेत् ॥ सममर्द्धसमं वृत्तं विषमञ्चेति तत्त्रिधा । समं समचतुष्पादं भवत्यर्द्धसमं पुनः ॥ आदिस्तृतीयवद्यस्य पादस्तूर्य्यो द्वितीयवत् । भिन्नचिह्नचतुष्पादं विषमं परिकीर्त्तितम् ॥” इति छन्दोमञ्जर्य्यां प्रथमस्तवकः ॥ वर्गमूलोक्तोर्द्ध्वरेखा । यथा, -- “त्यक्त्वान्त्याद्बिषमात् कृतिं द्विगुणयेन्मूलं समे तद्धृते त्यक्त्वा लब्धकृतिन्तदाद्यविषमाल्लब्धं द्विनिघ्नं न्यसेत् । पङ्क्त्यां पङ्क्तिहृते समेऽन्यविषमात् त्यक्त्वाप्तवर्गं फलं पङ्क्त्यान्तद्द्विगुणं न्यसेदिति मुहुः पङ्क्तेर्दलं स्यात् पदम् ॥” इति लीलावती ॥ (अर्थालङ्कारविशेषः । यथा, साहित्यदर्पणे । १० । “यद्वारब्धस्य वैकल्यं अनर्थस्य च सम्भवः । विरूपयोः सङ्घटना या च तद्विषमं मतम् ॥” उदाहरणम् । “क्व वनं तरुवल्कभूषणं नृपलक्ष्मीः क्व महेन्द्रवन्दिता ॥”)
विषमः, पुं, अयुग्मराशिः । स तु मेषः मिथुनः सिंहः तुला धनुः कुम्भश्च । यथा, -- “क्रूरोऽथ सौम्यः पुरुषोऽङ्गना च ओजोऽथ युग्मं विषमः समश्च । चरस्थिरद्व्यात्मकनामधेया मेषादयोऽमी क्रमशः प्रदिष्टाः ॥” इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥ तालविशेषः । यथा, सङ्गीतदामोदरे । “चतुर्व्विधः परिज्ञेयस्तालः कङ्कणनामकः । पूर्णः खण्डः समश्चैव विषमश्चैव कथ्यते ॥ लचतुष्कं गणौ पूर्णे खण्डे बिन्दुद्वयं गुरुः । यगणस्तु समे ज्ञेयस्तगणो विषमे भवेत् ॥” (जठराग्निविशेषः । यथा, -- “मन्दस्तीक्ष्णोऽथ विषमः समश्चेति चतुर्विधः । विषमो वातजान् रोगान् तीक्ष्णः पित्तनिमि- त्तजान् ॥” इति वैद्यकरुग्विनिश्चये मन्दाग्न्यधिकारे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-445-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विषम" आता है (12)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें