🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:34:06 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विकट
vikaṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विकट १ वि॰ [सं॰]
१. विशाल ।
२. विकराल । भयंकर । भीषण ।
३. वक्र । टेढ़ा । उ॰—(क) भृकुटी विकट निकट नैनन के राजत अति बर नारि । मनहुँ मदन जग जीति जेर करि राख्यो धनुष उतारि ।—सूर (शब्द॰) । (ख) विकट भृकुटि कच घूघरवारे । नव सरोज लीचन रतनारे ।—तुलसी (शब्द॰) ।
४. कठिन । मुश्किल । उ॰—(क) नित प्रति सबै उरहने के मिस आवति हैं उठि प्रात । अनसमुझे अपराध लगावति विकट बनावति बात ।—सूर (शब्द॰) । (ख) नट कृत कपट विकट खगराया । नट सेवकहिं न ब्यापहि माया ।—तुलसी (शब्द॰) ।
५. दुर्गम । जैसे, विकट मार्ग
६. दुस्साव्य ।
७. बिना चटाई का ।
८. गर्वयुक्त । घमंड से भरा हुआ । दर्पयुक्त (को॰) ।
९. सौंदर्य युक्त । सुंदर (को॰) ।
१०. जिसके दाँत लंबे हो । लबदंत (को॰) ।
११. विकृत । भद्दा (को॰) ।
विकट २ संज्ञा पुं॰
१. विस्फोटक । व्रण । फोड़ा ।
२. सोमलता ।
३. घृतराष्ट्र के एक पुत्र का नाम ।
४. गणेश [को॰] ।
५. चंदन । मलयज (को॰) ।
६. श्वेत फेनाश्म । मैनसिल । मनः शिला (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वि—कट mfn. (for 2. See s.v.) having no mat, without a mat, MW.
2. वि-कट mf(आ or ई)n. (prob. Prākṛt for वि-कृत cf. उत्-, प्र-क्˚ &c.; for 1. वि-कट See p. 949, col. 3) having an unusual size or aspect, horrible, dreadful, monstrous, huge, large, great, RV. &c. &c. (अम् ind. terribly)
unusually handsome, R.; Chandom.
large-toothed, L.
knitted (as brows), frowning, Prab.
obscure, obsolete, W.
वि-कट m. a kind of plant or fruit, L.
N. of a son of Dhṛtarāṣṭra, MBh.
of one of the attendants of Skanda, ib.
of a Rākṣasa, L.
of a mythical person, Kathās.
of a goose, ib.; Pañcat.
वि-कट n. (only L.) white arsenic
sandal
a peculiar attitude in sitting, a boil, tumour
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (949,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विकट a. 1 Hideous, ugly. --2 (a) Formidable, frightful, horrible, dreadful; पृथुललाटतटवटितविकटभ्रूकुटिना Ve. 1; विधुमिव विकटविधुंतुददंतदलनगलितामृतधारं Gīt. 4. (b) Fierce, savage. --3 Great, large, broad, spacious, wide; जृंभाविडंबि विकटोदरमस्तु चापं U. 4. 30; आवरिष्ट विकटेन विवोढुर्वक्षसैव कुचमंडलमन्या Śi. 10. 42, 13. 10; Māl. 7. --4 Proud, haughty; विकटं परिक्रामति U. 6; Mv. 6. 32. --5 Beautiful; Mk. 2. --6 Frowning. --7 Obscure. --8 Changed in appearance. --9 Large-toothed. --टं A boil, tumour.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0965-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विकट पु० वि + कट--अच् । १ विस्फोटके शब्दरत्ना० २ साक- रुण्डवृक्षे च राजनि० । वि + कटच् । ३ विशाले त्रि० मेदि० । ४ विकृत त्रि० त्रिका० ५ सुन्दरे त्रि० विश्वः ६ दन्तुरे त्रि० [] घरणिकोषः ७ मायादेव्यां स्त्री त्रिकाण्डशेषः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4890-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विकटः, पुं, (विकटति पूयरक्तादिकं वर्षतीति । वि + कट + पदाद्यच् ।) विस्फोटकः । इति शब्दरत्नावली ॥ साकुरुण्डवृक्षः । इति राज- निर्घण्टः ॥ (धृतराष्ट्रस्य पुत्त्रविशेषः । यथा, महाभारते । १ । ६७ । ९६ । “दुर्म्मदो दुष्प्रहर्षश्च विवित्सुर्विकटः समः ॥”)
विकटः, त्रि, (वि + “संप्रोदश्च कटच् ।” ५ । २ । २९ । इति कटच् ।) विशालः । (यथा, माघे । १० । ४२ । “उत्तरीयविनयात्त्रपमाणा रुन्धती किल तदीक्षणमार्गम् । आवरिष्ट विकटेन विवोढु- र्वक्षसैव कुचमण्डलमन्या ॥”) विकरालः । इति मेदिनी । टे, ॥ सुन्दरः । इति विश्वः ॥ दन्तुरः । इति धरणिः ॥ (यथा, मार्क- ण्डेये । ४३ । २० । “करालैर्विकटैः कृष्णैः पुरुषैरुद्यतायुधैः । पाषाणैस्ताडितः स्वप्ने सद्यो मृत्युं लभेन्नरः ॥”) विकृतः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-370-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विकट" आता है (19)
उत्कट तीव्र । विकट । कठिन । उग्र । प्रचंड़ । दुःसह । प्रबलअटपट टेढ़ा । विकट । कठिन । मुश्किल । दुरुस्तअवघट पु वि॰ कुघाट । अटपट । अड़बड़ । विकट । दुर्गम । कठिन । दुर्धटअगम जहाँ कोई जा न सके । न जाने योग्य । पहुँच के बाहर । दुर्गम । अवघट । गहनविषम जो सम या समान न हो । जो बराबर न हो । असमानअगम्य न जाने योग्यदारुण भयंकर । भीषण । घोरस्फार प्रचुर । विपुल । बहुतदुर्गम जहाँ जाना कठिन हो । जहाँ जल्दी पहुँच न सके । औघटअकर हस्तरहित । बिना हाथ कादुस्तर जिसे पार करना कठिन होओखा पु संज्ञा पुं॰ भिस । ब्याज । बहाना । हीलाअसूझ पु † वि॰बंकट पु ^१ वि॰वंकट टेढ़ा । बाँकातिरपट † वि॰बिकार पु † ^१ वि॰ जिसकी दशा विकृत होसंकीन पत्थर का बना हुआ । जैसे,—संगीन इमारतबेहंगम जो देखने में भद्दा हो । बेढंगा । जैसे, बेहंगम मूर्ति
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें