🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:31:56 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दुर्गम
durgama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कष्ट (3.3.46) कठिन
कान्तार (पुं॰/नपुं॰) (3.3.180) घना
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दुर्गम १ वि॰ [सं॰]
१. जहाँ जाना कठिन हो । जहाँ जल्दी पहुँच न सके । औघट । उ॰—दुर्गम दुर्ग पहार तें भारे प्रचंड महा भुजदंड बने हैं ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. जिसे जानना कठिन हो । जो जल्दी समझ में न आवे । दुर्ज्ञेय ।
३. कठिन । विकट । दुस्तर ।
दुर्गम २ संज्ञा पुं॰
१. गढ़ । किला ।
२. विष्णु ।
३. वन ।
४. संकट का स्थान । कठिन स्थिति ।
५. एक असुर का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दुर्—गम mfn. difficult to be traversed or travelled over, impassable, inaccessible, unattainable, MBh.; Hariv.; Kāv.
दुर्—गम m. or n. a d˚ situation
दुर्—गम m. N. of a son of Vasu-deva and Pauravī, VP.
of Dhṛta, ib., &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (485,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दुर्गम पु० दुःखेन गम्यतेऽसौ दुर् + गम--कर्मणि खल् । १ दुर्ग- नामासुरभेदे “दुर्गमाख्यं महासुरम्” देवीमा० । २ दुर्गम- नीये त्रि० । “कान्तारोवर्त्म दुर्गमम्” अमरः । ३ दुर्ज्ञेये च ४ परमेश्वरे पु० दुर्गशब्दे दृश्यम् “दुःखेन गम्यते ज्ञायते इति दुर्गमः” भाष्ये तन्नामनिरुक्तिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3636,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दुर्गमः, त्रि, (दुर्दुःखेन गम्यते इति । दुर् + गम + “ईषद्दुःसुषु कृच्छ्राकृच्छ्रार्थेषु खल् ।” ३ । ३ । १२६ । इति खल् ।) दुर्गः । दुःखेन गमनीयस्थानादि । इति शब्दमाला ॥ (यथा, महाभारते । ६ । १४ । ३५ । “पार्श्वतःकेऽभ्यरक्षन्त गच्छन्तो दुर्गमां गतिम् ॥” दुर्दुःखेन गम्यते ज्ञायते इति । दुर्ज्ञेयः । यथा, गहाभारते । १३ । १४ । २९५ । “नमो वृषभवाहाय गजेन्द्रगमनाय च । दुर्गमाय नमस्तुभ्यमगम्यगमनाय च ॥” पुं, विष्णुः । यथा, तत्रैव । १३ । १४९ । ९६ । विष्णुसहस्रनामकीर्त्तने । “दुर्ल्लभो दुर्गमो दुर्गो दुरावासो दुरारिहा ॥” असुरविशेषः । यथा, मार्कण्डेये । ९१ । ४४ । “तत्रैव च वधिष्यामि दुर्गमाख्यं महासुरन् ॥” क्ली, वनम् । सङ्कटस्थलम् । यथा, महाभारते । १ । ८१ । ३० । “राजायं नाहुषस्तात दुर्गमे पाणिमग्रहीत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-727-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दुर्गम" आता है (15)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें