🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:33:59 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कठिन
kaṭhina
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कठिन १ दे॰ [सं॰]
१. कड़ा । सख्त । कठोर ।
२. मुशिकल । दुष्कर । दु:साध्य ।
३. क्रुर । निर्दय (को॰) ।
४. तीक्षण । उग्र (को॰) ।
५. कष्ट देनेवाला । कष्टकारक (को॰) ।
कठिन २ पु संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ कठिन]
१. कठिनता ।
२. कष्ट । संकट । उ॰—महा कष्ट दस मास गर्भ बसि अधोमुख सीस रहाई । इतनी कठिन सही तब निकस्यो अजहूँ न तू समुझाई ।—सूर (शब्द॰) ।
कठिन ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰] झाड़ी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कठिन mfn. (Comm. on Uṇ. ii, 49) hard, firm, stiff (opposed to मृदु)
difficult, Megh.; Suśr.; Pañcat. &c.
harsh, inflexible, cruel, Kum.; Amar. &c.
violent (as pain), Vikr.
कठिन n. an earthen vessel for cooking, MBh.; R.
a strap or pole for carrying burdens, Pāṇ. iv, 4, 72 (cf. वंश-कठिन)
a shovel, scoop, L.
कठिन n. (also) a garment made in a day and offered to a monk as a present, Buddh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (244,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कठिन a. 1 Hard, stiff; कठिनविषमामेकवेणीं सारयंतीं Me. 92; Amaru. 72; Mu. 2. 20; so ˚स्तनौ. --2 Hardhearted, cruel, ruthless; न विदीर्ये कठिनाः खलु स्त्रियः Ku. 4. 5; Pt. 1. 64; Amaru. 6; so ˚हृदय. --3 Inexorable’ inflexible. --4 Sharp, violent, intense (as pain &c.); नितांतकठिनां रुजं मम न वेद सा मानसीं V. 2. 11. --5 Giving pain. --नः A thicket. --ना 1 A sweetmeat made with refined sugar. --2 An earthen vessel for cooking; (n. also in this sense). --नी Chalk. --Comp. --पृष्ठः,-कः a tortoise.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0370-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कठिन त्रि० कठ--इनन् । १ क्रूरे, २ निष्टुरे, ३ कठोरे, ४ स्तब्धे च मेदि० ५ स्थाल्याम् स्त्री हारा० न० च ६ गुडस्य शर्कायां विश्वः । “नवजलधरश्यामाः पश्यन् दिशो भवतीं बिना कठिनह्वदये! जीवत्येष प्रिये! स तव प्रियः “न विदीर्य्ये कठिनाः खलु स्त्रियः” कुमा० “परामृशत् कठिनकठोर- कामिनीत्यादि” माघः । “नितान्तकठिनां रुजं मम न वेद सा मानसीम्” विक्रमो० । “गण्डाभोगात् कठिनविषमामेक- वेणीं करेण” मेघ० तस्य भावः त्व । कठिनत्व कठिनभावे न० । तल । कठिनता तद्भावे स्त्री । ष्यञ् । काठिन्य तद्भाबे न० । काठिन्यञ्च द्रव्यस्य आरम्भकसंयोगविशेषात्स्पर्शविशेष! । शब्दादेस्तु दुर्बोधत्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1625,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कठिनं, त्रि, (कठ् + इनन् । उणादिमते तु इनच् । “बहुलमन्यत्रापि” । उणां । २ । ४ । ९ ।) कठरम् । तत्पर्य्यायः । कक्खटम् २ क्रूरम् ३ कठोरम् ४ निष्ठुरम् ५ दृढम् ६ जठरम् ७ मू- र्त्तिमत् ८ मूर्त्तम् ९ । इत्यमरः । ३ । १ । ७६ ॥ खक्खटम् १० कठोलम् ११ जरठम् १२ । इति तट्टीका ॥ कर्करम् १३ कठरम् १४ । इति जटा- धरः ॥ काठरम् १५ कमठायितम् १६ । इति शब्दरत्नावली ॥ स्तब्धम् । इति मेदिनी ॥ (“उन्मूलयंश्च कठिनान् नृपान् वायुरिव द्रुमान्” । कथासरित्सागरे १९ । ८९ ॥ तथा कुमारे ४ । ५ । “न विदीर्य्ये कठिनाः खलु स्त्रियः” ॥ अपि च “भक्ष्यांश्चातिकठिनान् दन्तरोगी विव- र्जयेत्” । सुश्रुते ॥)
कठिनं, क्ली, स्त्री, (कठ् + “बहुलमत्रापि” । उणां २ । ४९ । इति इनच् ।) स्थाली । इति मे- दिनीशब्दरत्नावल्यौ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-012-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कठिन" आता है (60)
जरठ कर्कश । कठिनकठोर कठिन । सख्त । कड़ाउत्कट तीव्र । विकट । कठिन । उग्र । प्रचंड़ । दुःसह । प्रबलकक्खट कठिन । कठोरअसाध्य जिसका साधन न हो सके । न करने योग्य । दुष्कर । कठिननिष्ठुर कठिन । कड़ा । सख्तदुर्गम जहाँ जाना कठिन हो । जहाँ जल्दी पहुँच न सके । औघटदुश्चर जिसका करना कठिन हो । कठिन । दुष्करदुरंत जिसका अंत या पार पाना कठिन हो । अपार । बड़ा भारीदुस्तर जिसे पार करना कठिन होवज्रमय कठोर । कठिनदुर्बोध जिसका बोध कठिनता से हो । जो जल्दी न समझ में आवे । गुढ़ । क्लिष्ट । कठि…सुलभेतर जो सहज में प्राप्त न हो सके । दुर्लभ । कठिनथीन घन । स्त्यान । कठिन । जमा हुआअटपट टेढ़ा । विकट । कठिन । मुश्किल । दुरुस्तअधघट पु वि॰ जो ठीक या पुरा न उतरे । जिससे ठीक अर्थ न निकले । अटपट । कठिनअवघट पु वि॰ कुघाट । अटपट । अड़बड़ । विकट । दुर्गम । कठिन । दुर्धटअसेग पु वि॰ न सहने योग्य । असह्य । कठिनकरेर पु † वि॰ कड़ा । कठिन । कठोरदकीक मुश्किल । कठिन । गूढ़दुसह जो सहा न जाय । असह्म । कठिनदूभर जिसके करने में बहुत कठिनता हो । कठिन । मुश्किल । दुःसाध्य । जैसे,—इस द…दुरुह जो विचार या ऊहा में जल्दी न आ सके । जिसका जान ना कठिन हो । समझ में न आ…सक्कस जो किसी से न दबे । जोरदार । कठिन । सरकशदुशवार कठिन । दुरूह । मुश्किलअगम जहाँ कोई जा न सके । न जाने योग्य । पहुँच के बाहर । दुर्गम । अवघट । गहनगहन गंभिर । गहरा । अथाह । जैसे,—गहन जलाशयघोर भयंकर । भयानक । डरावना । विकरालअघोर जो भीषण या भयंकर न हो (को॰)असुख बीमारी कष्ट । पीड़ाविकट विशालअगम्य न जाने योग्यअवगाह पु वि॰दारुण भयंकर । भीषण । घोरउत्ताल अशातं । क्षुब्धप्रचंड बहुत अधिक तीव्र । तेज । बहुत तीखा । उग्र । प्रखरक्लिष्ट क्लेशयुक्त । क्लिशित । दु:खी । दु:ख सें पीड़ितअकरण कर्म का न किए हुए के समान होना । कर्म का फल रहित होना । कर्म का अभाव ।…दुरासद दुष्प्राप्यअकर हस्तरहित । बिना हाथ काविघन आघात करना । चोट पहुँचानासशल्य रीछ । भालूदुश्चरित बुरे आचरण का । बदचलनभारी जिसमें भार हो । जिसमें अधिक बोझ हो । गुरु । बोझिलदुष्पार जिसे जल्दी पार न कर सकेअगह पु वि॰अघट जो कार्य में परिणत न हो सके । जो घटित न हो । न होने योग्यओखा पु संज्ञा पुं॰ भिस । ब्याज । बहाना । हीलाअथाह जिसकी थाह नहो । जिसकी गह— राई का अंत न हो । बहूत गहरा । अगाध जैसे—यहाँ…अरबर पु वि॰असीर कैदी । बंदीअसूझ पु † वि॰कठेठ कठेठा † पु वि॰ पुं॰गेरू एक प्रकार की लाल कड़ी मिट्टी जो खानों से निकलती है । विशेष— यह दो रूपो…अघटित जो घटित न हुआ हो । जो हुआ न होकर्रा † संज्ञा पुं॰ जुलाहों का सूत फैलाकर तानने का काम । क्रि॰ प्र॰— करनाक्रुर परपीड़क । दुसरों को कष्ट पहुँचानेवालातिरपट † वि॰मुहाल पु संज्ञा स्त्री॰ भ्रमर । मधुमक्खी । दे॰ 'मुहलय'मोहाल पूरा गाँव वा उसका एक भाग अथवा कई गाँवों का एक समूह जिसका बंदोबस्त किसी…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें