🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:21:37 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उत्ताल
uttāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उत्ताल १ वि॰ [सं॰]
१. अशातं । क्षुब्ध । उ॰— मंदर थका, थके असुरासुर, थका रज्जु का नाग, थका सिंधु उत्ताल शिथिल हो उगल रहा है झाग ।—धूप और धुआँ, पृ॰ २१ ।
२. प्रबल । विकराल प्रचंड़ [को॰] ।
३. उन्नत [को॰]
४. कठिन [को॰] ।
५. प्रत्यक्ष [को॰] ।
उत्ताल २ संज्ञा पुं॰
२. बनमानुष
१. एक विशेष संख्या [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत्-ताल mfn. great, strong, high, elevated, Śiś.
impetuous, violent, Viddh.
formidable, horrid, Kathās.; Pañcad.
abundant, plentiful, Bālar.
best, excellent, Gīt.
tall, loud, L.
swift, speedy, L.
उत्-ताल m. an ape, L.
उत्-ताल n. a particular number (Buddh.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (179,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत्ताल a. 1 Great, strong; अनुत्तालतालवृंतवात K. 251. --2 (a) Violent, loud (as sound); Māl. 1; Śi. 12. 31. (b) Roaring, gusty (wind); [] Māl. 5. 4. --3 Formidable, terrific, fierce; उत्तालास्त इमे गभीरपयसः पुण्याः सरित्संगमाः U. 2. 30; ˚तुमुल U. 6; Śi. 20. 68; Māl. 5. 11, 23. --4 Huge, of monstrous shape; ˚ताडका Mv. 1. 37. --5 Arduous, difficult. --6 Manifest; distinctly visible; Śi. 18. 54. --7 Speedy, swift. --8 Best, excellent; Śi. 12. 31. --9 Elevated, lofty, tall; Śi. 3. 80. --लः An ape. --लं A particular number.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0295-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत्ताल त्रि० उद् + चुरा० तल--प्रतिष्ठायाम् अच् । प्रति- ष्ठिते महति । “उत्तालतालीवनसंप्रवृत्तः” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1106,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत्तालः, त्रि, (उत् + तल् + घञ् ।) उत्कटः । श्रेष्ठः । विकरालः । प्लवङ्गमः । इति मेदिनी ॥ (“लसदुत्तालवेतालतालवाद्यं विवेश तत् । श्मशानं कृष्णरजनीनिवासभवनोपमम्” ॥ इति कथासरित्सागरे २५ । १३६ ॥ “अन्योन्यप्रतिधातसङ्कुलचलत्कल्लोलकोलाहलैः उत्तालान्तैमे गभीरपयसः पुण्याः सरित्सङ्गमाः” । इति उत्तरचरिते । २ य अङ्के ।) त्वरितः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-226-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें