🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:32:39 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कठोर
kaṭhora
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जठर (3.3.198)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कठोर वि॰ [सं॰]
१. कठिन । सख्त । कड़ा ।
२. निर्दय । निष्ठुर । बेरहम । यौ॰—कठोरगर्भा=वह स्त्री जिसका गर्भ पूर्ण विकसित हो । कठोरहृदय ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कठोर mf(आ)n. (Uṇ. i, 65) hard, solid, stiff, offering resistance, BhP.; Prab. &c.
sharp, piercing, BhP.; Pañcat. &c.
hard, severe, cruel, hard-hearted, Pañcat.; Sāh.
full, complete, full-grown (as the moon) Comm. on Uṇ. Comm. on Śiś.
luxuriant, rank, Mṛcch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (244,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कठोर a. 1 Hard(fig. also), solid, stiff; कठोरास्थिग्रांथि Māl. 5. 34. --2 Cruel, hard-hearted, ruthless; अयि कठोर यशः किल ते प्रियं U. 3. 27; so ˚हृदय, ˚चित्त. --3 Sharp, piercing; ˚अंकुश Śānti. 1. 22. --4 Full, developed, complete, fullgrown, of mature age; कठोरगर्भां जानकीं विमुच्य U. 1, 1. 49, 6. 25; Māl. 6. 19; so कठोरताराधिपलांछनच्छविः Śi. 1. 20; so अ˚ new, young; Māl. 1. 2. --5 (Fig.) Matured, [] refined: कलाकलापालोचनकठारेमातिभिः K. 7; ˚रीभूतः दिवसः U. 2 it is noon-time. --Comp. --गर्भ a. far advanced in pregnancy; U. 1. 49. --गिरिमाहात्म्यं a portion of the Brahmāṇḍa Purāṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0370-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कठोर त्रि० कठ + ओरन् । १ कठिने, २ पूर्णे, च शब्दचि० । “कठोरतारापतिलाञ्छनच्छविरिति” माघः । “परामृशत् कठिनकठोरकामिनीत्यादि” माघः “सूक्ष्मार्थग्राहके च । “कलाकलापानोचनकठोरमतिभिः” काद० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1626,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कठोरः, त्रि, (कठति पारुष्यमाचरति । “कठिरकि- भ्यामोरन्” उणां १ । ६५ । इतिकठ + ओरन् ॥) कठिनः । इत्यमरः । ३ । १ । ७६ ॥ (यथा, भागवते ३ । १९ । १५ । “प्रवृद्धरोषः स कठोरसुष्टिना नदन् प्रहत्यान्तरधीयतासुरः” ॥ दारुणः । तथाहि भागवते । ५ । १३ । ३ । “कठोरदंशैर्मशकैरुपद्रुतः” ॥ अतिविस्तृतः । तत्रैव ६ । १२ । २ । “युगान्ताग्निकठोरजिह्वं” ॥ पूर्णः । तथाहि । “स तप्तकार्त्तस्वरभास्वराम्बरः कठोरताराधिपलाच्छनच्छविः” । इति माघः । १ । २० ॥ “कठोरताराधिपस्य पूर्णेन्दोः” इति तट्टीकायां मल्लिनाथः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-012-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कठोर" आता है (50)
खल क्रूर । कठोरकठोल कठोरपरुष कठोर । कड़ा । कर्कश । सख्त । अत्यंत रूखा या रसहीनकक्खट कठिन । कठोरनिर्भट कठोर । दृढ़अकरुण करुणाशून्य । निर्दयी । निष्ठुर । कठोरअमसृण जो मसृण न हो । कठोर । कड़ावज्रमय कठोर । कठिनकठुर क्रूर । कठोरउग्रदंड कठोरतापूर्वक शासन करनेवाला । कठोर । कूर । निर्दयीभृशदारुण बहुत निष्ठुर । बहुत कठोर । कठोरवज्रहृदय कठोर । क्रूरकरेर पु † वि॰ कड़ा । कठिन । कठोरकसमस कसा हुआ । कठोरपसूस कठोरसख्त कठोर । कड़ा । जो मुलायम न होकठेठी कठोर । कड़ीकमठान बखार । कठोर । खत्तीअनमनीय जो नमनीय न हो । दृढ़ । कठोरविरुक्ष कठोर । कर्कशदुःखछिन्न कठोर । कठिन । सख्तकीट रेँगने या उड़ानेवाला क्षुद्र जंतु । कीड़ा । मकोड़ । विशेष—सुश्रुत ने क…शैल शिला सबंधी । पत्थर काअघोर जो भीषण या भयंकर न हो (को॰)कठिन दे॰खक्खट ठोस । कड़ाजाल्म पामर । नीचशुक्त सड़ाकर खट्ठा किया हुआ । खमीर उठाया हुआप्रचंड बहुत अधिक तीव्र । तेज । बहुत तीखा । उग्र । प्रखरव्यायत लंबा । फैला या फैलाया हुआकापालिक शैव मत का तांत्रिक साधुव्याघात विघ्न । खलबल । बाधा । क्रि॰ प्र॰—पड़ना ।—होनासाधिष्ठ अत्यंत समीचीन या उत्तम । उत्कृष्टतमस्त्यान घनारूष पु ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'रूख'कीटक कीड़ाहताश जिसे आशा न रह गई हो । निराश । नाउम्मीदप्रखर तीक्ष्ण । प्रचंड । जैसे, सूर्य की प्रखर किरणशैल्य पत्थर काविघन आघात करना । चोट पहुँचानाविस्वर स्वरहीनअस्निग्ध जो स्निग्ध या चिकना न होग्राव पत्थर । ओला । बिनौरीनिविरीश निविरीस वि॰कठेठ कठेठा † पु वि॰ पुं॰करूर † वि॰ दे॰ 'कड़ुआ'सूखा जिसमें जल न रह गया हो । जिसका पानी निकल, उड़ या जल गया हो । जैसे— सूखा…कर्री एक प्रकार का वृक्ष जो देहरादून और अवध के जंगलों तथा दक्षिण में पाया जा…लट्ठर † वि॰निदारुण कठिन । घोर । भयानक
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें