🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:10:12 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निर्दय
nirdaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
क्रूर (3.3.200) कठोर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निर्दय वि॰ [सं॰] जिसे कुछ भी दया न हो । निष्ठुर । बेरहम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निर्—दय mf(आ)n. pitiless, unkind, cruel, hard, violent, excessive, MBh.; Kāv. &c.
unpitied by any, Mn. ix, 239
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (541,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निर्द्दयः, त्रि, (निर्गता दया यस्मात् ।) दयाशून्यः । इति जटाधरः ॥ (यथा, रघुः । ११ । ८४ । “न प्रहर्त्तुमलमस्मि निर्द्दयं विप्र इत्यभिभवत्यपि त्वयि ॥” निर्गता दया यस्म यमुद्दिश्य दया तिरोहिता इत्यर्थः । अदयाहः । यथा, मनुः । ९ । २३९ । “ज्ञातिसम्बन्धिभिस्त्वेते त्यक्तव्याः कृतल क्षणाः । निर्द्दया बिन्नेमस्कारास्तन्मनोरनुशासनम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-894-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निर्दय" आता है (39)
कूर दयारहित । निर्दयनृशंस लोगों को कष्ट या पीड़ा पहुँचानेवाला । क्रूर । निर्दयविक्रुष्ट निष्ठुर । निर्दय । निठुरअकृप कृपारहित । निर्दय । निष्ठुरवीतघृण निर्दयतुच्छदय दयाशून्य । निर्दयनिष्करुण जिसमें करुणा या दया न हो । करुणारहित । निष्ठुर । निर्दय । बेरहमनिसंस पु † वि॰ क्रूर । बेरहम । निर्दयबेरहम जिसके हृदय में दया न हो । निर्दय । निठुर । दयाशून्यदारुनि † वि॰ स्त्री॰ कठोर । निर्दयसंगदिल जिसका हृदय पत्थर की तरह कठोर हो । कठोर- हृदय । निर्दय । दयाहीनअकृपालु जो कृपालु न हो । कृपारहित । निर्दयहतियारा † वि॰ हत्या करनेवाला । वध करनेवाला । क्रूर । निर्दय । हत्यारानिर्मोही जिसके हृदय में मोह या ममता न हो । निर्दय । कठोरहृदयक्रुरचरित निर्दय । क्रुरकर्मानिर्मोहिनी निर्दय । जिसके चित्त में ममता दया न हो । कठोरहृदयकठोर कठिन । सख्त । कड़ापरुष कठोर । कड़ा । कर्कश । सख्त । अत्यंत रूखा या रसहीनकुमुद कुईंनिर्दर झरनारूष पु ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'रूख'क्रुद्ध कोपयुक्त । क्रोध में भरा हुआनिस्त्रिंश खड्गनिर्घृण जिसे घृणा न हो । जिसे गंदी और बुरी वस्तुओं से घिन न लगेअस्निग्ध जो स्निग्ध या चिकना न होपापी पाप में रत या अनुरक्त । पाप करनेवाला । पापयुक्त । अघी । पातकीकरूर † वि॰ दे॰ 'कड़ुआ'काफिर मुसलमानों के अनुसार उनसे भीन्न धर्म को माननेवाला । मूर्तिपूजकक्रुर परपीड़क । दुसरों को कष्ट पहुँचानेवालानिछोह जिसे छोह या प्रेम न होनिठुर कठोरहृदय । जिसे दुसरे की पीड़ा का अनुभव न हो । जो पराया कष्ट न समझे । …बेपीर जिसके हृदय में किसी के दुःख के लिये सहानुभूति न हा । दूसरों के कष्ट को…जल्लाद वह जिसका काम ऐसे पुरुषों के प्राण लेना हो, जिन्हें प्राणदंड की आज्ञा ह…निछोही जिसे प्रेम या छोह न होबेदर्द जिसके हृदय में किसी के प्रति मोह या दया न हो । जो किसी की व्यथा को न स…निखट्टर † वि॰निदारुण कठिन । घोर । भयानकप्रतीपी विरुद्ध । प्रतिकूलहिंस्त्र हिंसा करनेवाला । खूँखार । जैसे,—हिंस्त्र पशु
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें