🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:06:57 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निर्दर
nirdara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निर्दर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. झरना ।
२. कंदरा । गुफा ।
३. तत्व । सार [को॰] ।
निर्दर २ वि॰
१. निर्दय़ ।
२. कठोर । कठिन ।
३. बेशर्म । निर- भय [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. निर्—दर mfn. (fr. √ दृ [?]; cf. -दट) pitiless, hard, shameless
2. निर्-दर m. (√ दॄ) a cave, cavern, R. (v.l. ˚रि)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (541,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निर्दर a. 1 Hard. --2 Pitiless. --3 Shameless. --रः, --निर्दरिः 1 A cave, cavern. --2 A waterfall, spring. --रं Essence (सार).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0633-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निर्दर पु० निर् + दॄ--कर्मणि अप् । १ निर्झरे २ निर्भरे च “गिरिनिर्दरवासिनाम्” रामा० अयो० २८ स० । [] निर्गतोदरो यस्मात् प्रा० व० ३ निर्भये त्रि० ४ सारे न० ५ कठिने ६ अपत्रपे च त्रि० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4096-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निर्द्दरं, क्ली, (निर् + दॄ + अप् ।) निर्भरम् । (निगतो दरश्छिद्रं यस्मात् ।) सारम् । त्रि, कठि- मम् । (यथा, रामायणे । २ । ८५ । १९ । “ध्याननिर्द्दरशैलेन विनिःश्वसितधातुना ॥”) अपत्रपे च त्रि । इति मेदिनी । रे, १७५ ॥ [] (निर्दीर्य्यति विदीर्य्यति पतनस्थलमिति । निर् + दॄ विदारे + अच् । निर्झरः । इति कश्चित् ॥ निर्नास्ति दरो भयो यस्येति निर्भये, त्रि ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-894-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें