🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:37:41 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कुमुद
kumuda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सफ़ेद (कुमुद) (1.10.38) कैरव
(सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र,) बुध और बृहस्पति (1.3.5) बुध · बृहस्पति · ऐरावत · पुण्डरीक · वामन · अंजन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुमुद संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कुईं
२. लाल कमल ।
३. निर्दय । बेरहम ।
४. कंजूस ।
कुमुद १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कुई । कोका
२. लाल कमल । यौ॰—कुमुदबंधु= चंद्रमा ।
३. चाँदी ।
४. विष्णु ।
५. एक बंदर का नाम जो रावण के युद्ध में लडा़ था
६. एक प्रकार का दैत्य ।
७. एक द्वीप का नाम
८. कपूर
९. एक नाग का नाम । इसकी बहन कुमुद्वती कुश की पत्नी थी ।
१०. आठ दिग्गजीं में से एक जो दक्षिणपश्चिम कोण में रहता है
११. विष्णु का एक पारिषद ।
१२. संगीत का एक ताल
१३. एक केतु तारा जी कुई के आकार का है ।
कुमुद २ वि॰
१. कंजूस । कृपण ।
२. लोभी । लालची ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कु—मुद See s.v.
कु-मुद n. [अस् m., L.], ‘exciting what joy’, the esculent white water-lily (Nymphaea esculenta), AV. iv, 34, 5; Suśr.; Śak. &c.
the red lotus (Nymphaea rubra), L.
कु-मुद m. camphor, Bhpr.
(in music) N. of a Dhruvaka
N. of a particular comet, VarBṛS.
of a Nāga, MBh.; Ragh.
of an attendant of Skanda [MBh. ix, 2558] or of Viṣṇu [BhP.]
of the elephant of the south-west or southern quarter, L.
of a Daitya, L.
of a son of Gada by Bṛhatī, Hariv. 9193
of a confidant of king Unmattāvanti, Rājat.
of a monkey-hero, MBh.; R.
of a poet
of a pupil of Pathya, BhP. xii, 7, 2
of a mountain, BhP.; VP.
of one of the smaller Dvīpas, VP.
कु-मुद n. camphor, L.
silver, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (286,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुमुदः, --दं [कौ मोदते इति कुमुदं] 1 The white water-lily said to open at moon-rise; नोच्छ्वसिति तपनकिरणैश्चंद्रस्येवाशुभिः कुमुदं V. 3. 16; so Ś. 5. 28; Rs. 3. 2, 21, 23; Me. 40. --2 A red lotus. --दं Silver. --दः 1 An epithet of Viṣṇu. --2 N. of the elephant supposed to guard the south. --3 Camphor. --4 A species of monkey. --5 N. of a Nāga who gave his younger sister कुमुद्वती to Kuśa, son of Rāma; see R. 16. 79. 86. --Comp. --अभिख्यं silver. --आकरः, --आवासः a pond full of lotuses. --ईशः the moon. --खंडं an assemblage of lotuses. --नाथः, --पतिः --बंधुः, --बांधवः, --सुहृद् m. the moon.
कुमुदः, --दं [कौ मोदते इति कुमुदं] 1 The white water-lily said to open at moon-rise; नोच्छ्वसिति तपनकिरणैश्चंद्रस्येवाशुभिः कुमुदं V. 3. 16; so Ś. 5. 28; Rs. 3. 2, 21, 23; Me. 40. --2 A red lotus. --दं Silver. --दः 1 An epithet of Viṣṇu. --2 N. of the elephant supposed to guard the south. --3 Camphor. --4 A species of monkey. --5 N. of a Nāga who gave his younger sister कुमुद्वती to Kuśa, son of Rāma; see R. 16. 79. 86. --Comp. --अभिख्यं silver. --आकरः, --आवासः a pond full of lotuses. --ईशः the moon. --खंडं an assemblage of lotuses. --नाथः, --पतिः --बंधुः, --बांधवः, --सुहृद् m. the moon.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0410-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुमुद न० कौ मोदते कुद--क ७ त० । (सुँदि) कैरवे अमरः । “कुमुदान्येव शशाङ्कः सविता बोधयति पङ्कजान्येव” पञ्चत० । “कुमुदं पिच्छिलं स्निग्धं मधुरं ह्रादि शीत- लम्” भाव० प्र० तद्गुणा उक्ताः । २ रक्तपद्मे मेदि० ३ रूप्ये हेमच० । ४ कर्पूरे पु० राजनि० अयमर्द्धचादि ५ शाल्मलिद्वीपस्थे वर्षपर्वतभेदे । कुन्दशब्दे उदा० । ६ दक्षिणदिग्गजे अमरः तस्य श्वेतोत्पलनिभत्वा- त्तथात्वम् । कु भूमि मोदयति मुद--अन्तर्भूतण्यर्थे- क । ७ विष्णौ “कुमुदः कुन्दरः कुन्दः पर्जन्यः पावकोऽनिलः” विष्णुस० । ८ पद्मे न० त्रिका० । “यस्य बाला बहुव्यासा दीर्घलाङ्गूलमाश्रिताः । ताम्राः पीता शीताश्चैव प्रकीर्ण्णा घोरकर्म्मणः” रामा० उक्त लक्षणे ९ वानरभेदे । “मुषेणमैन्दद्विविदैः कुमुदेनाङ्गदेन च” भा० व० २८८ अ० । १० विष्णुपारिषदभेदे । “प्रहस्या- नुचरा विष्णोः प्रत्यपेधन्नुदायुधाः” इत्युपक्रमे कुमुदः कु- मुदाक्षश्च विष्वक्सेनः पतत्त्रिराट्” भाग० ८, २१, १० । [] ११ मेरोरुपष्टम्भगिरिभेदे पु० । “मन्दरोमेरुमन्दरः सुपार्श्वः कुमुद इत्ययुतयोजनविस्तारोन्नतामेरोश्चतुर्द्दिशमवष्टम्भ- गिरय उपक्लप्ताः” भा० ५, १६, १ “एवं कुमुदनिरूढोयः शतवल्लोनाम वटस्तस्य स्कन्धेभ्योनीचानाः पयोदधिमधु- गुडान्नाद्यम्बरमद्यासनाभरणादयः सर्व्वएव कामदुवा नदाः कुमुदाग्रात् पतन्तस्तदुत्तरेणावृतमुपयोजयन्ति” तत्रैव १२ सर्पभेदे कुमुद्घतीशब्दे रघुवाक्यम् । “कुमुदः कुमुदा- क्षश्च तित्तिरः इलिकस्तथा० भा० आ ३५ अ० १३ दैत्यभेदे च । ततः कुमुदा० चतुरर्थ्यां ष्ठक् । कौमुदिक तत्सन्नि- कृष्टादौ त्रि० । तत्रार्थे ष्ठच् । कुमुदिक तत्रार्थे त्रि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2112-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुमुदं, क्ली, (कौ मोदते । मुद् “इगुपधेति” । ३ । १ । १३५ । कः ।) श्वेतोत्पलम् । हेला सुँदि इत्यादि भाषा ॥ (यथा, रामायणे ५ । ५५ । १ । “सचन्द्रकुमुदं रम्यं सार्ककारण्डवं शुभम् । पुष्पश्रवणकादम्बमभ्रशैवलशाद्वलम्” ॥) तत्पर्य्यायः । कैरवम् २ । इत्यमरः । १ । १० । ३७ । चन्द्रकान्तम् ३ गर्द्दभम् ४ कुमुत् ५ । इति रत्नमाला ॥ धवलोत्पलम् ६ कह्लारम् ७ शीत- लकम् ८ शशिकान्तम् ९ इन्दुकमलम् १० चन्द्रि- काम्बुजम् ११ गन्धसोमम् १२ । इति शब्द- रत्नावली ॥ अपि च । “श्वेतं कुवलयं प्रोक्तं कुमुदं कैरवं तथा । कुमुदं पिच्छिलं स्निग्धं मधुरं ह्लादि शीतलम्” ॥ इति भावप्रकाशः ॥ अस्य गुणाः । शीतलत्वम् । स्वादुत्वम् । पाके तिक्तत्वम् । कफरक्तदोषदाह- श्रमपित्तनाशित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः । रक्त- पद्मम् । इति मेदिनी ॥ रूप्यम् ॥ इति हेम- चन्द्रः ॥
कुमुदः, पुं, (कुत्सिते नैरृतकोणे मोदते इति । कु + मुद् + कः ।) नैरृतकोणस्थदिघस्ती । इत्यमरः । १ । ३ । ३ ॥ वानरविशेषः । (अयं खलु राम- चन्द्रस्य सेनापतिवानराणां एकतमः । यथा, रामायणे । ६ । २ । २८ । “नाम्ना संकोचलो नाम नानाद्विजयुतो गिरिः । तत्र राज्यं प्रशास्त्येष कुमुदो नाम वानरः । योऽसौ शतसहस्राणि सहस्रं परिकर्षति” ॥) नागविशेषः । (यथा, महाभारते । १ । ३५ । १५ । “कुठरः कुञ्जरश्चैव तथा नागः प्रभाकरः । कुमुदः कुमुदाक्षश्च तित्तिरिर्हलिकस्तथा” ॥) दैत्यभेदः । सितोत्पलम् । इति हेमचन्द्रः ॥ क- र्पूरः । इति राजनिर्घण्टः ॥ ध्रुवकभेदः । यथा, -- “एकाविंशतिवर्णाङ्घ्रिर्मवेत् शृङ्गारके रसे । कुमुदोऽभोष्टदश्चैव ताले तुरगलीलके” ॥ इति सङ्गीतदामोदरः ॥ (कुं पृथ्वीं भूमिं वा मोद- यति । अन्तर्भूतणिजन्तात् मुदः कः । विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ७६ । “शुभाङ्गः शान्तिदः स्रष्टा कुमुदः कुवलेशयः” ॥ विष्णुपार्श्वदः । यथा, भागवते । ८ । २१ । १० । “कुमुदः कुमुदाक्षश्च विश्वक्सेनः पतत्रिराट्” ॥ मेरोरुपष्टम्भगिरिविशेषः । स चायुतयोजनवि- स्तृतः । यथा, भागवते ५ । १६ । १२ । “मन्दरो मेरुमन्दरः सुपार्श्वः कुमुद इति । अयुतयोजनविस्तारोन्नाहा मेरोश्चतुर्द्दिशमवष्टम्भ- गिरय उपकॢप्ताः” ॥ शाल्मलद्वीपान्तर्गतप्रथम- पर्व्वतः । यथा, विष्णुपुराणे २ । ४ । २६ । “कुमुदश्चान्नतश्चैव तृतीयश्च वलाहकः” ॥ आनूपजन्तुविशेषः । यथा, -- “हंससारसचक्राद्याः कुमुदाश्च कपिञ्जलाः । [] आनूपास्तेषु विज्ञेयाः श्लेष्मला वातकोपनाः” ॥ इति हारीते प्रथमेस्थाने ११ अध्यायः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-146-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुमुद" आता है (17)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें