🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:02:51 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ऐरावत
airāvata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
इन्द्र के हाथी के नाम (1.1.57) अभ्रमातंग · ऐरावण · अभ्रमुवल्लभ
नारंगी के नाम (2.4.38) नागरंग
(सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र,) बुध और बृहस्पति (1.3.5) बुध · बृहस्पति · पुण्डरीक · वामन · कुमुद · अंजन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ऐरावत संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. इरावान् मेघ बिजली से प्रदीप्त बादल ।
२. इंद्रधनुष ।
३. बिजली ।
४. इंद्र का हाथी जो पूर्व दिशा का दिग्गज है ।
५. एक नाग का नाम ।
६. नारंगी । ७लकुच । बड़हर ।
८. संपूर्ण जाति का एक राग जिसमें सब शुद्ध स्वर लगते हैं ।
९. चंद्रमा का उत्तरी मार्ग (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऐरावत अस्, m. (fr. इरा-वत्), a descendant of Irā-vat
N. of a Nāga or mythical serpent, AV. viii, 10, 29; TāṇḍyaBr.; MBh.; Hariv. &c.
‘produced from the ocean’, N. of Indra's elephant (considered as the prototype of the elephant race and the supporter of the east quarter; cf. नाग, which means also elephant and serpent), MBh.; Ragh.; Megh. &c.
a species of elephant, R. ii, 70, 23
the tree Artocarpus Lacucha
the orange tree, L.
N. of a particular portion of the moon's path
of a form of the sun, VP.; MBh.
ऐरावत (अस्, अम्), m. n. a kind of rainbow, MBh.; Ragh. &c.
ऐरावत f(ई, आ). a particular portion of the moon's path (including the lunar mansions Punarvasu, Puṣya, and Āśleṣa), VarBṛS.
ऐरावत (अम्), n. the fruit of Artocarpus Lacucha, Suśr.
N. of a Varṣa, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (234,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ऐरावतः [इरा आपः तद्वान् इरावान् समुद्रः तस्मादुत्पन्नः अण्] 1 N. of the elephant of Indra. --2 An excellent elephant. --3 One of the chiefs of the Nāgas or serpent-race (inhabiting Pātāla). --4 The elephant presiding over the east. --5 A kind of rainbow. --6 A kind of lightning; (said to be n. also in these two senses). --7 The orange tree. --तं 1 A vast and waterless region. --2 (pl.) N. of a Varṣa. --3 N. of the northern path of the moon. --ती 1 The female of Indra's elephant. --2 Lightning. --3 N. of a plant (वटपत्री). --4 N. of the river Rāvī in the Panjāba (= इरावती). --5 N. of a particular portion of the moon's path.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0359-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऐरावत त्रि० इरा जलानि भूम्ना सन्त्यस्य इरा + मतुप् मस्य व इरावान् समुद्रस्तत्र भवः अण् । समुद्रजाते इन्द्रगजे । “प्रावृषेस्यं पयोवाहं विद्युदैरावताविव” ऐरावतास्फा- लनविश्लथं हरिः” रघुः । “ऐरावतस्फालनकर्कशेस” कुमा० “कुर्वन् कामं क्षणमुखपटप्रीतिमैरावतस्य” मेघ० । ३ नारङ्गेवृक्षे ४ नकुचद्रुमे च गेदि० । ५ पञ्चकलमात्रा- प्रस्तारे आदिलघुके अन्त्यगुरुद्वयके प्रथमे भेदे पु० ६ ऋजुदीर्घे शत्रुधनुषि मेदि० । इरावत्याः नद्याः सन्नि- कृष्टोदेशः अण् । ७ मरुस्थलभेदे न० । “बभूव परमाश्वाना मैरावतपथे यथा” भा० व० १६२ अ० तत्र भवः “धन्वयोपधा- द्वुञ्” पा० वुञ् । ऐरावतक ऐरावतरूपधन्वदेशभवे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1548,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ऐरावतं, क्ली, (इरा जलानि सन्त्यस्मिन् । इरा + मतुप् । इरावान् मेघः । तत्र भवः । इत्यण् । जल- वति मेघे सूर्य्यकरपतनादस्योत्पत्तेस्तथात्वम् ॥) इन्द्रस्य ऋजुदीर्घधनुः । इति मेदिनी ॥ रामधनुक् इति भाषा ॥
ऐरावतः, पुं, (इरा जलानि विद्यतेऽस्मिन् । मतुप् । इरावान् समुद्रः । तत्र भवः इति । इरावत् + अण् । [] समुद्रमथनोत्थितत्वादस्य तथात्वम् । यद्वा इरा- वत्या विद्युत अयं तस्येदमित्यण् ४ । ३ । १२० ।) इन्द्रहस्ती । स तु शुक्लवर्णः चतुर्द्दन्तः समुद्र- मथनोत्थितः पूर्व्वदिग्गजश्च । तत्पर्य्यायः । अभ्र- मातङ्गः २ ऐरावणः ३ अभ्रमुवल्लभः ४ । इत्य- मरः ॥ श्वेतहस्ती ५ चतुर्द्दन्तः ६ मल्लनागः ७ इन्द्रकुञ्जरः ८ हस्तिमल्लः ९ सदादानः १० । इति जटाधरः ॥ सुदामा ११ श्वेतकुञ्जरः १२ गजाग्रणीः १३ नागमल्लः १४ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, कुमारे । ३ । २२ ॥ (“ऐरावतास्फालनकर्कशेन” । “प्रावृषेण्यं पयोवाहं विद्युदैरावताविव” । इति रघौ । १ । ३६ ॥) नागरङ्गः । लकुचवृक्षः । नागभेदः । इति मेदिनी ॥ (“ऐरावतं दन्तशठमम्लं शोणितपित्तकृत्” । इति सूत्रे । ४६ अः । सुश्रुतेनोक्तम् ॥) (इरावत्या नद्याः सन्निकृष्टो देशः । इरावती + अण् । यथा, महा- भारते ३ । १६२ । ३३ । “बभूव परमाश्वानामैरावतपथे यथा” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-301-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ऐरावत" आता है (21)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें