🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:34:32 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वामन
vāmana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र,) बुध और बृहस्पति (1.3.5) बुध · बृहस्पति · ऐरावत · पुण्डरीक · कुमुद · अंजन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वामन १ वि॰ [सं॰]
१. बौना । छोटे डील का ।
२. ह्रस्व । खर्व ।
३. विनत । नम्र (को॰) ।
४. पूज्य । अभिवाद्य (को॰) ।
५. दुष्ट । नीच । ओछा (को॰) ।
वामन २ संज्ञा पुं॰
१. विष्णु ।
२. शिव ।
३. एक दिग्गज का नाम ।
४. एक प्रकार का घोड़ा, जो डीलडौल में छोटा होता है ।
५. दनु के एक पुत्र का नाम ।
६. एक नाग का नाम ।
७. गरुड़वंशी एक पक्षी का नाम ।
८. क्रौंच द्वीप के एक पर्वत का नाम ।
९. विष्णु भगवान् का पाँचवाँ अवतार जो बलि को छलने के लिये अदिति के गर्भ से हुआ था ।
१०. अठारह पुराणों में से एक ।
११. नीले रंग का बकरा । उ॰— नीले रंग के छाग को वामन कहते हैं ।—बृहत्॰, पृ॰ ३०८ ।
१२. संस्कृत साहित्य में रीति संप्रदाय की प्रतिष्ठा करनेवाले एक आचार्य ।
११. बौना या ठिगना व्यक्ति (को॰) ।
१२. अंकोट या अंकेल का वृक्ष (को॰) ।
१३. एक मास (को॰) ।
१४. पाणिनि के सूत्र पर 'काशिका वृत्ति' नामक भाष्य के प्रणेता (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वामन mf(आ)n. (of doubtful derivation) dwarfish, small or short in stature, a dwarf, VS. &c. &c.
small, minute, short (also of days), MBh.; Kāv. &c.
bent, inclined, HPariś.
relating to a dwarf or to Viṣṇu (cf. below), treating of him, Pur.
descended from the elephant Vāmana (see below), R.
वामन m. ‘the Dwarf’, N. of Viṣṇu in his fifth Avatāra or descent (undertaken to humble the pride of the Daitya Bali [q.v.]; the germ of the story of this incarnation seems to be contained in the 1st book of the ŚBr.; the later legend is given in R. i, 32, 2)
N. of a partic. month, VarBṛS.
of Śiva, MBh. xiv, 193
a dwarfish bull, MaitrS.; TS.
a goat with partic. marks, VarBṛS.
a person born under a partic. constellation, ib.
= काण्ड, L.
Alangium Hexapetalum, L.
N. of a serpent-demon, MBh.
of a son of Garuḍa, ib.
of a son of Hiraṇya-garbha, Hariv.
of one of the 18 attendants of the Sun, L.
of a Dānava, Hariv.
of a Muni, Cat.
of a poet (minister under Jayāpīḍa), Rājat.
(also with भट्ट, आचार्य &c.) of various other scholars and authors &c. (esp. of one of the authors of the Kāśikā-vṛtti, the other being Jayāditya, and of the author of the Kāvyālaṃkāra-vṛtti)
of the elephant that supports the south (or west) quarter, MBh.
of a mountain, MBh.
(pl.) N. of a people, ib. (B. अम्बष्ठ)
वामन n. = वामन-पुराण and ˚नोपपुराण (q.v.)
N. of a place of pilgrimage (called after the dwarf form of Viṣṇu), MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (941,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वामन a. 1 (a) Short in stature, dwarfish, pigmy; छलवामनं Śi. 13. 12. (b) (Hence) Small, short, little, reduced in length; वामनार्चिरिव दीपभाजनं R. 19. 51; कथं कथं तानि (दिनानि) च वामनानि N. 22. 57. --2 Bent down, bent low (नम्र); शिरसि स्म जिघ्रति सुरारिबंधने छलवामनं विनयवामनं तदा Śi. 13. 12. --3 Vile, low, base. --नः 1 A dwarf, pigmy; प्रांशुलभ्ये फले मोहादुद्वाहुरिव वामनः R. 1. 3, 10. 60. --2 N. of Viṣṇu in his fifth incarnation, when he was born as a dwarf to humble the demon Bali, (see बलि); छलयसि विक्रमणे बलिमद्भुतवामन पदनखनीरजनितजतपावन । केशव धृतवामनरूप जय जगदीश हरे Gīt. 1; Śi. 13. 12. --3 N. of the elephant that presides over the south. --4 N. of the author of the Kāśikāvṛtti, a commentary on Pāṇini's Sūtras. --5 The tree called अंकोट. --Comp. --आकृति a. dwarfish. --पुराणं N. of one of the 18 Purāṇas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0960-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वामन त्रि० वम--णिच्--ल्युट्--ल्मु वा । १ दक्षिणदिगयजे [] अमरः । २ अङ्कोदवृक्षे ४ वलिवञ्चनार्थे प्रादुर्भूते हरे- रवतारभेदे मेदि० तत्कथा हरिवं० २६१ अ० दृश्या । पाणिनिसूत्रस्य काशिकावृत्तिकारके ५ पण्डितभेदे च । ६ ह्रस्वे त्रि० अमरः स्त्रियां ङीप् । “वामतीं मूर्त्तिमाददे” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4880-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वामन" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें