🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:54:41 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आदित्य
āditya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
आदित्य, विश्वेदेव, वसु, तुषित, आभास्वर, अनिल (मरुत्), महाराजिक, साध्य (1.1.10) विश्वेदेव · वसु · तुषित · आभास्वर · अनिल · महाराजिक · साध्य · रुद्र
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आदित्य संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अदिति के पुत्र ।
२. देवता ।
३. सूर्य ।
४. इंद्र ।
५. वामन ।
६. वसु ।
७. विश्वेदेवा ।
८. बारह मात्राओं के छंदों की संज्ञा; जैसे—तोमर लीला ।
९. मदार मदार का पौधा । यौ॰—आदित्यपुराण=एक उपपुराण । आदित्यपर्णिका, आदित्यपर्णानी, आदित्यपर्णी, आदित्यवल्लभा=एक जलीय लता । आदित्यसुक्त, आदित्यस्तोत्र, आदित्यहृदय=सूर्य संबंधी सुक्त या स्तोत्र ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. आदित्य (Pāṇ. iv, 1, 85), mfn. belonging to or coming from Aditi, TS. ii, 2, 6, 1; ŚBr. &c.
आदित्य m. ‘son of Aditi’
(आस्), m. pl. N. of seven deities of the heavenly sphere, RV. ix, 114, 3, &c.; ŚBr. iii, 1, 3, 3 (the chief is Varuṇa, to whom the N. Āditya is especially applicable; the succeeding five are Mitra, Aryaman, Bhaga, Dakṣa, Aṃśa; that of the seventh is probably Sūrya or Savitṛ; as a class of deities they are distinct from the विश्वे देवाः, ChUp.; sometimes their number is supposed to be eight, TS.; Sāy.; and in the period of the Brāhmaṇas twelve, as representing the sun in the twelve months of the year, ŚBr. iv, 5, 7, 2, &c.)
N. of a god in general, especially of Sūrya (the sun), RV.; AV.; AitBr.; ŚBr.; Śiś. &c.
N. of Viṣṇu in his Vāmana or dwarf अवतार (as son of Kaśyapa and Aditi), ChUp.
the plant Calotropis Gigantea, L.
आदित्य (औ), m. du. (औ) N. of a constellation, the seventh lunar mansion, L.
आदित्य (अम्), n. = औ (cf. पुनर्-वसु)
N. of a Sāman, ChUp.
2. आदित्य mfn. (Pāṇ. iv, 1, 85) relating or belonging to or coming from the Ādityas, RV. i, 105, 16; VS.; ŚBr. &c.
relating to the god of the sun.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (137,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आदित्य a. [अदितेरपत्यं ण्य] 1 Solar, belonging to, or born in, the solar line; U. 6. 18. --2 Devoted to, or originating from, Aditi. --3 Belonging to, or sprung from, the Ādityas. --त्यः 1 A son of Aditi; a god, divinity in general. (The number of Ādityas appears to have been originally seven, of whom Varuṇa is the head, and the name Āditya was restricted to them. In the time of the Brāhmaṇas, however, the number of Ādityas rose to 12, representing the sun in the 12 months of the year; धाता मित्रोऽर्यमा रुद्रो वरुणः सूर्य एव चाभगो विवस्वान् पूषा च सविता दशमः स्मृतः ॥ एकादशस्तथा त्वष्टा विष्णुर्द्वादश उच्यते ।); आदित्यानामहं विष्णुः Bg. 10. 21; Ku. 2. 24. (These 12 suns are supposed to shine only at the destruction of the universe; cf. Ve. 3. 6; दग्धुं विश्वं दहनकिरणैर्नोदिता द्वादशार्काः). --2 The sun. --3 A name of Viṣṇu in his fifth or dwarf-incarnation; स्वयंभूः शंभुरादित्यः V. Sah. --4 N. of the Arka plant. --त्यौ (dual) N. of a constellation, the seventh lunar mansion. --Comp. --केतुः {1} N. of a son of [] Dhṛtarāṣṭra. {2} the charioteer of the sun. --चंद्रौ (dual) the sun and the moon. --पत्रः N. of a plant. --(त्रं) the leaf of the Arka tree. --पर्णिनी a creeping plant with gold-coloured flowers, growing near the bank of water. --पुष्पिका red swallow wort. --भक्ता [आदित्ये भक्ता] N. of a plant see अर्कभक्ता, --मंडलं the disc or orb of the sun. --व्रतं worship of the sun. --सूनुः ‘the son of the sun’, N. of Sugrīva, Yama, Saturn and Karṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0237-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आदित्य पु० अदितेरपत्यं ण्य । १ देवमात्रे “तस्मा आदित्याश्च विश्वे च देवास्तृतीयसवने संप्रयन्ति” छा० उ० । २ सूर्य्ये च “आदित्योब्रह्मेत्यादेशः” छा० उ० “जिगी- षुरेष दिनकृदादित्येष्विवकल्पते इति” माघः । “अमी- च कथमादित्याः प्रतापक्षतिशीतलाः” कुमा० । ३ तद- धिष्ठिते गगने दिवानिशं बंभ्रम्यमाणे लोकप्रकाशकरे तेजो मण्डले च “अग्नौ प्रस्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः” मनुना अग्निहुतद्रव्याणां हविराज्यादीनां परमाणु मात्रतयाऽव- स्थितानां दग्धशेषाणां सूर्य्यरश्मिनाकर्षणेन सूर्य्यलोक- प्राप्त्या वृष्टिहेतुत्वमुक्तम् तच्च मण्डलार्थपरत्वएव सम्भवति “अथ यदेतदादित्यस्य शुक्लं भाः सैवर्गथ यन्नीलं परः कृष्णं तत्साम” “अथ यदेवैतदादित्यस्य शुक्लं भाः सैव सा, अथ यन्नील कृष्णं तदम” इति च छा० उ० । अत्र शुक्लकृष्णभा- युक्ततया मण्डलपरत्वं गम्यते । “असौ वा आदित्यो देवमधु” छा० उ० अत्र च मण्डलपरत्वम् उत्तरत्र आकाशे रश्मि सम्बन्ध कीर्त्तनात् स्पष्टमेव । “ज्योतिश्चरणाभिधानात्” शा० सू० भाष्ये च चक्षुर्वृत्तेर्निरोधकं शार्व्वरादिकं तमौच्यते तस्या [] एवानुग्राहकमादित्यादिकं ज्योतिः” इत्यादित्यस्य चक्षुर्वृ- त्तेरनुग्राहकतथा ज्योतिःपदार्थपरत्वमुक्तम् । ४ आदि- त्यमण्डलार्न्तर्गते हिरण्यवर्ण्णे परमपुरुषे” विष्णौ “स्वयंभूः शम्भुरादित्यः” विष्णुस० । विष्णोश्चादित्य- शब्दवाच्यत्वे कारणमुक्तंभाष्येयथा “आदित्यमण्डला- न्तःस्थोहिरण्मयः पुरुष आदित्यः, द्वादशादित्येषु विष्णुर्वा, “आदित्यानामहं विष्णुरिति” स्मृतेः, अदितेरखण्डिताया महत्या अयं पतिरिति वा “इयं वा अदितिर्मही” “देवी विष्णुपत्नीति” श्रुतेः यथादित्यएकएवानेकजलेष्वनेकवत् प्रतिभासते एवमनेकेषु शरीरेषु एकएवानेकवत् प्रति- भासत इत्यादित्यसाधर्म्म्याद्वा आदित्यः” तत्र हिरण्म यपुरुषस्य सूर्थ्यमण्डलमध्यवर्त्तित्वे च “य एषोऽन्तरा- दित्ये हिरण्मयः पुरुषोदृश्यते हिरण्यश्मश्रुः हिरण्यकेश आप्रणखात् सर्वएव सुवर्णः” इति छो० उ० श्रुतिर्मानम् “अथ य एषो ऽन्तरादित्ये आदित्यस्यान्तर्मध्ये हिरण्मयो हिरण्मय इव हिरण्मयो नहि सुवर्णविकारत्वम् देवस्य सम्भवति, ऋक्सामगेष्णत्वापहतपाप्मत्वासम्भवात् । नहि सोवर्णेऽचेतने पाप्मादिप्राप्तिरस्ति येन प्रतिषिध्येत चाक्षुषे चाग्रहणात् । अतो लुप्तोपम एव हिरण्मयशब्दो ज्योतिर्म्मय इत्यर्थः । उत्तरेष्वपि समाना योजना । पुरुषः पुरि शयनात्, पूरयति वा स्वेनात्मना जगदिति । दृश्यते निवृत्तचक्षुर्भिः समाहितचेतीभिर्ब्रह्मचर्य्यादिसा- धनापेक्षैः । तेजस्विनोऽपि श्मश्रुकेशादयः कृष्णाः स्युरित्यतो विशिनष्टि हिरण्यश्मश्रुर्हिरण्यकेश इति । ज्योतिर्म- यान्येवास्य श्मश्रूणि केशाश्चेत्यर्थः” शाङ्करभाष्यम् । उपा- सकानामतिवाहनाय ईश्वरनियुक्ते अर्च्चिरादिमार्गस्थिते आ- तिवाहिके५ देवभेदे च “संवत्सरादादित्यमादित्याच्चन्द्रमसम्” छा० उ० । आदित्याश्च द्वादश यथोक्तं विष्णुधर्मोत्तरे भारते च “घाता मित्रोऽर्य्यमा रुद्रो वरुणः सूर्य्यएव च । भगो विवस्वान् पूषा च सविता दशमः स्मृतः । एकादशस्तथा त्वष्टा विष्णुर्द्वादश उच्यते” इति विष्णुध० । “धाता- र्य्यमा च मित्रश्च वरुणोऽंशुर्भगस्तथा । इन्द्रो विवस्वान् पूषा च पर्ज्जन्यो दशमः स्मृतः । ततस्त्वष्टा ततो विष्णु- रजघत्यो जघन्यज” इति भा० आ० प० कल्पभेदादनयोर्व्य- वस्था । मासभेदे आदित्यभेदा आदित्यहृदये दर्शिता यथा “अरुणो माघमासे तु सूर्य्यो वै फाल्गुने तथा । चैत्रे मासि च वेदज्ञो वैशाखे तपनः स्मृतः । ज्यैष्ठे मासि तपेदिन्द्रः आषाढे तपते रविः
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आदित्यः, पुं, (अदितेरादित्यस्य वा अपत्यं + ण्यः ।) देवः । सूर्य्यः । इत्यमरमेदिन्यौ ॥ द्वादशादित्य- गणे बहुवचनान्तः । इत्यमरः ॥ तत्प्रत्येकनामानि । विवस्वान् १ अर्य्यमा २ पूषा ३ त्वष्टा ४ सविता ५ भगः ६ धाता ७ विधाता ८ वरुणः ९ मित्रः १० शक्रः ११ उरुक्रमः १२ । एते कश्यपात् अदितिभार्य्यायां जाताः । कल्पान्तरे त्वष्टृकन्या संज्ञा आदित्यपत्नी आदित्यस्य तेजः सोढुमस- मर्था अतस्तस्याः पितृकृतादित्यद्वादशखण्डा द्वा- दशादित्याः । तेषां द्वादशमासेष्वेकैकस्योदयः । इति पुराणं ॥ अर्कवृक्षः । इत्यमरः ॥ आकन्द इति भाषा । (“आदित्यमण्डलस्थितो हिरण्म- योविष्णुः” । यथा शान्तिशतके । ४ । २४ । “आदित्यस्य गतागतैरहरहःसंक्षीयते जीवितं” । भारते । “आदित्यचन्द्रावनिलाऽनलश्च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च” । हरिवंशे द्वादशादित्यकथा यथा । “मरीचात् कश्यपाज्जातास्तेऽदित्या दक्षकन्यया । तत्र शक्रश्च विष्णुश्च जज्ञाते पुनरेवह ॥ अर्य्यमा चैव धाता च त्वष्टा पूषा च भारत । विवस्वान् सविता चैव मित्रो वरुण एव च । अंशो भगश्चातितेजा आदित्या द्वादश स्मृताः” ॥ तस्य संवत्सरात्मनो भगवानादित्यो गतिविशे- षेणाक्षिनिमेषकाष्ठाकलामुहूर्त्ताहोरात्रपक्षमास- [] र्त्त्वयनसंवत्सरयुगप्रविभागं करोति ॥ इति सुश्रुतः)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-173-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आदित्य" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें