🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:28:33 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जूर्णि
jūrṇi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जूर्णि १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. वेग ।
२. आदित्य ।
३. देह ।
४. ब्रह्मा ।
५. क्रोध ।
६. स्त्रियों का एक रोग ।
७. आग्नेयास्त्र (को॰) ।
जूर्णि २ वि॰
१. वेगगुक्त । वेगवान । तेज ।
२. द्रवित । गला हुआ ।
३. ताप देनेवाला ।
४. स्तुति करने में कुशल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. जूर्णि f. glowing fire, blaze, RV. vii, 39, 1; viii, 72, 9
a fiery weapon, i, 129, 8 (Nir. vi, 4)
anger, Naigh. ii, 13
= ˚र्ति, L.
(fr. √ 1. जुर्, ‘decaying’ ?) the body, L.
(for जूति) speed, L.
जूर्णि m. the sun, L.
Brahmā, L.
जूर्णि See √ 2. जॄ.
2. जूर्णि mfn. invoking, 127, 10.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (424,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जूर्णि a. Ved. 1 Swift, speedy, quick. --2 Running, proceeding quickly. --3 Praising, invoking. --र्णिः f. 1 Speed. --2 An epithet of Āditya or sun. --3 The body. --4 The Brahman (n.). --5 Anger. --6 A fiery weapon.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0517-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जूर्णि स्त्री ज्वर--रोगेनि० जट् जूर--वेगे वा नि० । १ स्त्रीरोगे २ वेगे । ३ आदित्ये ४ देहे ५ ब्रह्मणि च संक्षि० उणा० । जूर कोपे नि० । ६ क्रोधे निघण्टुः निरुक्ते ६ । ४ । ३ । “अस्यानि- रुक्तिरन्या दर्शिता “जूर्णिर्जवतेर्वा द्रवतेर्वा दुनोतेर्वा” तत्र पृषो० । तेन ७ वेगयुते ८ द्रवयुते ९ तपके च । “क्षिप्ता जूर्णिर्न वक्षति” ऋ० १ । १२९ । ८ । “जूर्णिर्वेगवती सेना” भा० । १० स्तुतिकुशले च । “ऋषुणां जूर्णिर्होत्र ऋषूणाम्” ऋ० १ । १२७ । १० । “जूर्णिः स्तुतिकुशलः” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3143,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जूर्णिः, स्त्री, (ज्वर + “वीज्याज्वरिभ्यो निः ।” उणां । ४ । ४८ । इति निः । “ज्वरत्वरेति ।” ६ । ४ । २० । इत्यूट् च ।) वेगः । इत्युणादिकोषः ॥ आदित्यः । देहः ब्रह्मा । ज्वरः । इति संक्षिप्त- सारे उणादिवृत्तिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-542-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें