🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:13:30 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तपन
tapana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तपन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. तपने की क्रिया या भाव । ताप । जलन । आँच । दाह ।
२. सूर्य । आदित्य । रवी ।
३. सूर्य- कांत मणि । सूरजमुखी ।
४. ग्रीष्म । गरमी ।
५. एक प्रकार की अग्नि ।
६. पुराणानुसार एक नरक जिसमें जाते ही शरीर जलता है ।
७. धूप ।
८. भिलावे का पेड़ ।
९. मदार । आक ।
१०. अरनी का पेड़ ।
११. वह क्रिया या हाव भाव आदि जो नायक के वियोग में नायिका करे या दिखलावे । इसकी गणना अलंकार में की जाती है । यौ॰—तपनयौवन = सूर्य का यौवन । सूर्य की प्रखरता । उ॰—प्रखर से प्रखरतर हुआ तपनयौवन सहसा ।—अपरा, पृ॰ ६१ ।
तपन २ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ तपना] तपने की क्रिया या भाव । ताप । जलन । गरमी । मुहा॰—तपन का महीना = वह महीना जिसमें गरमी खूब पड़ती हो । गरमी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तपन mfn. warming, burning, shining (the sun), MBh. i, v; R. vi, 79, 57
causing pain or distress, RV. ii, 23, 4; x, 34, 6; AV. iv, xix
तपन m. (g. नन्द्य्-आदि) the sun, MBh. i, vi, xiii; R. i, 16, 11; Ragh. &c.
heat, L.
the hot season, L.
N. of a hell (cf. महा-), Mn. iv, 89; Buddh.
N. of an Agni, Hariv. 10465
Agastya (cf. आग्नेय), L.
Semecarpus Anacardium, Npr.
= -च्छद (or ‘a white kind of it’, Npr.), L.
Premna spinosa, L.
Cassia Senna, Npr.
the civet cat, Gal.
= -मणि, L.
N. of a Yakṣa, MBh. i, 32, 18
of a Rakṣas, R. vi
तपन (˚न), n. the being hot, burning, heat, TBr. ii, 2, 9, 1 f.
pining, grieving, mental distress, Kāṭh. xxviii, 4; Sāh. iii
तपन cf. गोपाल-, त्रिपुर, राम-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (437,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तपन a. [तप्-ल्यु] 1 Warming, heating, burning, shining &c. --2 Causing distress, paining. --3 The sun; प्रतापात्तपनो यथा R. 4. 12; ललाटंतपस्तपति तपनः U. 6; Māl. 1. --4 The hot season. --5 The sun-stone. --6 N. of a hell. --7 An epithet of Śiva. --8 The Arka plant. --9 N. of Agastya. --नं 1 Heat, burning. --2 Paining, grieving. --3 Mental agony, anguish. --Comp. --अंशुः, --करः, --दीधितिः {1} the sun. {2} a sun-beam. --आत्मजः, --तनयः an epithet (1) of Yama. (2) of Karṇa. (3) of Sugrīva. --आत्मजा, --तनया an epithet of the Yamunā and of the Godāvarī. --इष्टं copper. --उपलः, --मणिः the sun-stone. --छदः the sun-flower.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0530-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तपन पु० तप--ल्यु । १ सूर्त्ये २ भल्लातकवृक्षे । ३ अग्न्यादौदाह युक्ते नरकभेदे ४ ग्रीष्मे च हेम० । ५ अर्कवृक्षे ६ क्षुद्राग्निमन्थवृक्षे ७ सूर्य्यकान्तामणौ च राजनि० । “पञ्चमः पञ्चतपसां तपनो जातवेदसाम्” माघः । स्त्रीणां यौवने ८ सत्वजातावङ्कारभेदे न० सा० द० । “यौवने सत्वजास्तासामष्टाविंशन्तिसख्यकाः । अल- ङ्काराः इत्युपक्रमे “विकृतं तपनं मौग्ध्यम्” इत्यादिना विभज्य “तपनं प्रियविच्छेदे स्मरावे शोऽथ चेष्टितमिति” लक्षितम् । ९ अग्निभेदे पु० “ते जातवेदसः सर्वे कल्माषः कुसुमस्तथा । दहनः शोषणश्चैव तपनश्च महाबलौ । स्वाहाकारस्य विषये [] विख्याताः पञ्च वह्नयः” हरिवं १८० अ० । १० शिवे पु० । “यज्ञवाहाय दान्ताय तप्याय तपनाय च” भा० शा० २८६ अ० शिवस्तुतिः भावे ल्युट् । ११ तापेन० धरणिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3231-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तपनः, पुं, (तपतीति । तप + कर्त्तरि ल्युः ।) सूर्य्यः । (यथा, महाभारते । ३ । ३ । ६२ । “सहस्ररश्मिरादित्यस्तपनस्त्वं गवां पतिः ॥”) भल्लातकवृक्षः । अग्न्यादिदाहात्मकनरकः ॥ ग्रीष्मः । इति हेमचन्द्रः ॥ तापः । इति धरणिः ॥ [] अर्कवृक्षः । क्षुद्राग्निमन्थवृक्षः । सूर्य्यकान्त- मणिः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा, आर्य्या- सप्तशत्याम् । २६ । “अनयनपथे प्रिये ! न व्यथा यथा दृश्य एव दुष्प्रापे । म्लानैवकेवलं निशि तपनशिला वासरे ज्वलति ॥” अग्निविशेषः । यथा, हरिवंशे । १७८ । ३१ । “ते जातवेदसः सर्व्वे कल्मासः कुसुमस्तथा । दहनः शोषणश्चैव तपनश्च महाबलः ॥” स्त्रीणां सत्त्वजे अलङ्कारविशेषे, क्ली । तल्लक्षणं यथा साहित्यदर्पणे । ३ । ११६ । “तपनं प्रियविच्छेदे स्मरावेशोत्थचेष्टितम् ॥” उदाहरणं यथा, तत्रैव, -- “श्वासान्मुञ्चति भूतले विलुठति त्वन्मार्गमालोकते दीर्घं रोदिति विक्षिपत्यत इतः क्षामां भुजा- वल्लरीम् । किञ्च प्राणसमानकाङ्क्षितवती स्वप्नेऽपि ते सङ्गमं निद्रां वाञ्छति न प्रयच्छति पुनर्द्दग्धो विधि- स्तामपि ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-587-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तपन" आता है (10)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें