🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:16:02 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हंस
haṃsa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📜 शब्द-रूप📗 अमरकोश
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हंस संज्ञा पुं॰ [सं॰] ^
१. बत्तख के आकार का एक जलपक्षी जो बड़ी बड़ी झीलों में रहता है । विशेष—इसकी गरदन बत्तख से लंबी होती है और कभी कभी उसमें बहुत सुंदर घुमाव दिखाई पड़ता है । यह पृथ्वी के प्रायः सब भागों में पाया जाता है और छोटे छोटे जलजंतुओं और उदि्भद पर निर्वाह करता है । यद्यपि हंस का रंग श्वेत ही प्रसिद्ध है, पर आस्ट्रेलिया में काले रंग के हंस भी पाए जाते हैं योरप में इसकी दो जातियाँ होती हैं —एक मूक इंस' दूसरी 'तूर्य हंस' । मूक हंस बोलते नहीं, पर तूर्य हंस की आवाज बड़ी कड़ी होती है । अमेरिका में भूरे और चितकबरे हंस भी होते हैं । चितकबरे हंस का सारा शरीर सफेद होता है, केवल सिर और गरदन कालापन लिए लाखी रंह की होती है । भारतवर्ष में हंस सब दिन नहीं रहने हैं । वर्षाकाल में उनका मानसरोवर आदि तिब्बत की झीलों में चला जाना और शरत्काल में लौटना प्रसिद्ध है । यह पक्षी अपनी शुभ्रता और सुंदर चाल के लिये बहुत प्राचीन काल से प्रसिद्ध है । कवियों में तथा जनसाधारण में इसके मोती चुँगने और नीर-क्षीर-विवेक करने (दूध मेंसे पानी अलग करने) का प्रवाद चला आता है जो कल्पना मात्र है । युरोप के पुराने कवियों में भी ऐसा प्रवाद था कि यह पक्षी बहुत सुंदर राग गाता है, विशेषतः मरते समय । किसी शब्द के आगे लगकर यह शब्द श्रेष्ठता का वाचक भी होता है, जैसे, कुलहंस ।
२. सूर्य । उ॰—(क) हंस बंस, दशरथ जनक, राम लषन से भाइ । —तुलसी (शब्द॰) ।(ख) हंस तुरंगम-हंस रबि, हंस मराल, सुछंद । हंस जीव कह कहत कवि परम हंस गोविंद ।—अनेकार्थ॰, पृ॰ १६० ।
हंस चौपड़ संज्ञा पुं॰ [सं॰ हंस+हिं॰ चौपड़] एक प्रकार का पुराना चौपड़ का खेल जो पासों से खेला जाता है । विशेष—इसकी तख्ती में६२ घर होते थे । एक ६३ वाँ घर केंद्र में होता था, जो जीत का घर होता था । तख्ती के प्रत्येक चौथे और पाँचवें घर में एक हंस का चित्र होता था । खेलनेवाले का पासा जब हंस पर पड़ता था, तब वह दूनी चाल चल सकता था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. हंस m. (ifc. f(आ). ; accord. to Uṇ. iii, 62 fr. √ 1. हन्, ‘to go?’) a goose, gander, swan, flamingo (or other aquatic bird, considered as a bird of passage; sometimes a mere poetical or mythical bird, said in RV. to be able to separate Soma from water, when these two fluids are mixed, and in later literature, milk from water when these two are mixed; also forming in RV. the vehicle of the Aśvins, and in later lit˚ that of Brahmā; ifc. also = ‘best or chief among’), RV. &c. &c.
the soul or spirit (typified by the pure white colour of a goose or swan, and migratory like a goose; sometimes ‘the Universal Soul or Supreme Spirit’, identified with Virāj, Nārāyaṇa, Viṣṇu, Śiva, Kāma, and the Sun; du. ‘the universal and the individual Spirit’; accord. to Sāy. resolvable into अहं स, ‘I am that’), Up.; MBh.; Hariv. &c.
one of the vital airs, L.
a kind of ascetic, MBh.; Hariv.; BhP.
a man of supernatural qualities born under a partic. constellation, VarBṛS.
an unambitious monarch, L.
a horse, Naigh. i, 14
an excellent draught-ox (accord. to some, ‘a buffalo’), VarBṛS.
a mountain, L.
a temple of a partic. form, VarBṛS.
a kind of Mantra or mystical text, Cat.
silver, L.
envy, malice, L.
N. of two metres, Col.
(in music) a kind of measure, Saṃgīt.
a mystical N. of the letter ह्, Cat.
a spiritual preceptor, W.
N. of a Deva-gandharva, Hariv.
of a Dānava, ib.
of a son of Brahmā, BhP.
of a son of Vasu-deva, ib.
of a son of A-riṣṭā, MBh.
of a son of Brahma-datta and general of Jarā-saṃdha, ib.
of various authors &c., Cat.
of one of the Moon's horses, VP.
of a mountain, Pur.
pl. N. of the Brāhmans in Plakṣa-dvīpa, BhP.
हंस [cf. Gk. χήν; Lat. anser for hanser; Lit. żąsìs; Germ. Gans; Angl.Sax. gôs; Eng. goose.]
2. हंस Nom. P. ˚सति, to act or behave like a swan, Subh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1286,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हंसः [हस्-अच्-पृषो˚ वर्णागमः] (said to be derived from हस्; cf. भवेद्वर्णागमाद् हंसः Sk.) 1 A swan, goose, duck, flamingo; हंसाः संप्रति पांडवा इव वनादज्ञातचर्यां गताः [] Mk. 5. 6; न शोभते सभामध्ये हंसमध्ये बको यथा Subhāṣ., R. 17. 25. (the description of this bird, as given by Sanskrit writers, is more poetical than real; he is described as forming the vehicle of the god Brahman, and as ready to fly towards the Mānasa lake at the approach of rains; cf. मानस. According to a very general poetical convention he is represented as being gifted with the peculiar power of separating milk from water; e. g. सारं ततो ग्राह्यमपास्य फल्गु हंसो यथा क्षीरमिवांबुमध्यात् Pt. 1; हंसो हि [] क्षीरमादत्ते तन्मिश्रा वर्जयत्यपः Ś. 6. 27; नीरक्षीरविवेके हंसालस्यं त्वमेव तनुषे चेत् । विश्वस्मिन्नधुनान्यः कुलव्रतं पालयिष्यति कः Bv. 1. 13; see Bh. 2. 18 also). --2 The Supreme Soul, Brahman. --3 The individual soul, (जीवात्मन्). --4 One of the vital airs. --5 The sun. --6 Śiva. --7 Viṣṇu. --8 Kāmadeva. --9 An unambitious monarch. --10 An ascetic of a particular order. --11 A spiritual preceptor. --12 One free from malice, a pure person. --13 A mountain. --14 Envy, malice. --15 A buffalo. --सौ (m. pl.). N. of a tribe said to live in the Plakṣa-Dvīpa. --Comp. --अंशु a. white. --अंघ्रिः vermilion. --अधिरूढा an epithet of Sarasvatī. --अभिख्यं silver. --आरूढः N. of Brahman. --कांता a female goose. --कीलकः a particular mode of sexual enjoyment. --कूटः {1} N. of the peaks of the Himālaya. {2} the hump on the shoulder of an ox; (for अंसकूट). --गति a. having a swan's gait, stalking in a stately manner. --गद्गदा a sweetly speaking woman. --गामिनी {1} a woman having graceful gait like that of a swan; Ms. 3. 10. {2} N. of Brahmāṇī. --तूलः --लं the soft feathers or down of a goose. --दाहनं aloe-wood. --नादः the cackling of a goose. --नादिनी a woman of a particular class (described as having a slender waist, large hips, the gait of an elephant and the voice of a cuckoo; गजेंद्रगमना तन्वी कोकिलालापसंयुता । नितंबे गुर्विणी या स्यात् सा स्मृता हंसनादिनी). --पादं vermilion. --माला a flight of swans; Ku. 1. 30. --युवन् m. a young goose or swan. --रथः, --वाहनः epithets of Brahman. --राजः a king of geese. --लोमशं green sulphate of iron. --लोहकं brass. --श्रेणी a line of geese.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1163-1c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हंस पुंस्त्री० हस--अच्--पषो० वर्णागमः । स्वनामख्याते १ पक्षिभेदे अमरः स्त्रियां ङीष् २ निर्लोभनृपे ३ विष्णौ ४ सूर्य्ये ५ परमात्मनि “हंसं तनौ सान्नहितं चरतम” नैष० । ६ मत्सरे ७ गतिभेदे ८ मन्त्रभेदे ९ देहस्थवायुभेदे १० अश्वमेदे मेदि० ११ गुरौ १२ पर्वते शब्दर० । १३ शिबे अमरः १४ अग्रस्थिते १५ श्रेष्ठे हेमच० । १६ विशुद्धे अमरः । १७ अजपामन्त्ररूपे वर्णे च “हंकारेण वाहर्याति सकारेण विशेत् पुनः । हसेति सततं मन्त्रं जीवो जपति सर्वदा” इति तन्त्रम् । अजपाशब्दे ८९ पृ० दृश्यम् । हंसखगस्य भेदाः तन्मांसगुणाश्च यथा “हंसाः पित्तहराः स्निग्धा मधुरा गुरवो हिमाः । वातश्लेष्मप्रदाश्चापि बल- शुक्रकरा मताः” भावप्र० तड्डिम्बगुणाः “हंसडिम्बं परं वल्य वृंहणं वातनाशनम् । पाके लघुतरं प्रोक्तं सर्वामय- विनाशनम्” राजनि० । अस्य दर्शनादेः शुभाशुभत्वं वसन्त- राज्ञशाकुने उक्तं यथा “काष्ठासु सर्वास्वपि दर्शनेन हंसस्य शब्दस्य तु सर्वसिद्धिः । नामानि हंसस्य शृ- णोति यस्तु प्रयान्ति नाशं दुरितानि तस्य । चौरैः समं दर्शनमाद्यशब्दे निधिर्द्वितीयेऽथ भयं तृतीये । युद्धं चतुर्थे नृपतिप्रसादः स्यात् पञ्चमे हंसरवे नराणाम् । यतिभेदहसलक्षणं परमहंसशब्दे ४२३७ पृ० दृश्यम् । प्राणस्य हसपदार्थत्वे हेतुरुक्तः पदार्थादर्शे “उच्छ्वासे चैव श्वामे च हस इत्यक्षरद्वयम् । तस्मात् प्राणस्तु हंसात्मा आत्माकारेण संस्थितः । नाभेरुच्छासनिश्वसात् हृदया- ग्नेर्व्यवस्थितिः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5395,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हंस" आता है (26)
वरट हंसकलहंस हंससितच्छद हंस । मरालपुरुदंशक हंसशितिच्छद हंसजालपाद हंसमानसालय हंसशितिपक्ष हंसपारिप्लाव्य हंसअब्जाद हंससितद्विज हंससलिलस्थलचर जो जल और स्थल दोनों में विचरण करता हो । जैसे, — हंस, साँप आदिधवलांग हंसचातुरीक कलहंस । हंसमानसौका हंस । मानसचारी । मनोनिवासीमराल एक प्रकार की वत्तख जो हलकी ललाई लिए सफेद रंग की हीती हैसारस एक प्रकार का प्रसिद्ध सुंदर पक्षी जो एशिया, अफीका, आस्ट्रेलिया और युरो…हरिण मृग । हिरनबंधुर मुकुटकलकंठ कोकिल । कोयलचक्रांग चकवावक्रांग जिसका अंग टेढ़ा होकलनाद मधुर ध्वनिश्वेतपत्र हँसमानसजन्मा मनोभव । कामदेवश्वेतच्छंद गंधपत्र । बनतुलसी
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें