🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:33:10 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

बंधुर
baṃdhura
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बंधुर संज्ञा पुं॰ [सं॰ बन्धुर]
१. मुकुट ।
२. दुपहरिया का फूल ।
३. बहरा मनुष्य ।
४. हंस ।
५. बिडग ।
६. काकड़ासिंगी ।
७. बक । बगला नामक पक्षी ।
८. पक्षी ।
९. भग (को॰) ।
१०. खली (को॰) ।
बंधुर २ वि॰
१. रम्य । मनोहर । सुंदर । उ॰—विधु बंधुर मुख भा बड़ी बारिज नैन प्रभाति । भौंह तिरीछी छबि गड़ी रहति हिये दिन राति ।—स॰ सप्तक, पृ॰ २३३ ।
२. नम्र ।
३. बक्र । टेढ़ा ।
४. ऊबड़खावड़ । ऊँचा नीचा । उ॰—विकट मेरी दूर मंजील, राह बंधुर, निपट पकिल ।—अपलक, पृ॰ ४ ।
५. हानिकारक (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. बन्धुर mf(आ)n. (Uṇ. i, 42, Sch.; cf. Vām. v, 2, 42) bent, inclined, Kāv.; Pañcat.
curved, rounded, pleasant, beautiful, charming, Inscr.; Kālid.; Caurap.
(ifc.) adorned with, Kād.
undulating, uneven, L.
deaf, L. (cf. बधिर)
injurious, mischievous, W.
बन्धुर m. (only L.) a bird
a goose
Ardea Nivea
Pentapetes Phoenicea
Embelia Ribes
a partic. bulbous plant growing on the Hima-vat mountain, L.
oil-cake
the vulva, L.
बन्धुर n. a diadem, crest, L.
2. बन्धुर n. (for 1. See above) = वन्धुर, VS.; AV.; MBh. (B.)
बन्धुरः (pl. of बन्धुर्?), AV. iii, 9, 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (721,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बंधुर a. [बंध्-उरच्] 1 Undulating, wavy, uneven; Śi. 7. 34; Ku. 1. 42, U. 6. 25; Mv. 6. 30. --2 Bent, inclined, bowed; बंधुरगात्रि R. 13. 47; (= संनतांगि). --3 Crooked, curved. --4 Pleasing, handsome, beautiful, lovely; कथं नु तं बंधुरकोमलांगुलिं Ś. 6. 12 (where it may mean ‘undulating’ also); समस्तशास्त्रस्मृतिबंधुरे मुखे K. 3. --5 Deaf. --6 Injurious, mischievous. --रः 1 A goose. --2 A crane. --3 A drug. --4 An oil-cake. --5 The vulva. --6 The बंधुजीव tree. --राः (m. pl.) Parched corn or meal thereof. --रा An unchaste woman. --रं A diadem.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0788-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बन्धुर न० बन्ध--उरच् । १ मुकुटे शब्दर० २ स्त्रीचिह्ने ३ तिल- कल्के ४ बन्धुजीववृक्षे ५ बधिरे ६ हंसे च मेदि० ७ बिडङ्गे हेमच० । ८ ऋषभौषधौ राजनि० ९ वके द्विहङ्गे च पु० शब्दर० । १० रम्ये ११ नम्रे १२ वेश्यायां स्त्री १३ सक्तुषु पु० ब० व मेदि० । १४ उन्नतानते च त्रि० अमरः पाठान्तरम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4560,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बन्धुरं, क्ली, (बन्ध बन्धने + “मद्गुरादयश्च ।” उणा० १ । ४२ । इति उरप्रत्ययेन निपातनात् साधुः ।) मुकुटम् । इति शब्दरत्नावली ॥ (रथ- बन्धनम् । यथा, महाभारते । ३ । ३२ । ३१ । “अन्ये छत्रं वरूथञ्च बन्धुरञ्च तथापरे । गन्धर्व्वा बहुसाहस्रास्तिलशो व्यधमन्रथम् ॥” तथा च भागवते । ४ । २६ । १ । “द्वीषं द्बिचक्रमेकाक्षं त्रिवेणुं पञ्चबन्धुरम् ॥”)
बन्धुरः, पुं, (बन्ध + “मद्गुरादयश्च ।” उणा० १ । ४२ । इति उरः निपातनात् साधुः ।) स्त्रीचिह्नम् । तिलकल्कम् । बन्धूकः । वधिरः । हंसः । इति मेदिनी । रे, १८९ ॥ विडङ्गः । इति हेमचन्द्रः ॥ ऋषभौषधम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ बकः । विहङ्गः । इति शब्दरत्नावली ॥
बन्धुरः, त्रि, (बन्ध + उर ।) रम्यम् । (यथा, महा- गणपतिस्तोत्रे । १५ । “श्रेयः स्थेयः स देयान्मम विमलदृशो बन्धुरं सिन्धुरास्यः ॥”) नम्रम् । इति मेदिनी । रे, १८९ ॥ उन्नता- नतम् । इत्यमरः ॥ (यथा, रघुः । १३ । ४७ । “बध्नाति मे बन्धुरगात्रि ! चक्षु- र्दृप्तः ककुद्मानिव चित्रकूटः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-395-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें