🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:08:32 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सारस
sārasa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सारस १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ सारसी]
१. एक प्रकार का प्रसिद्ध सुंदर पक्षी जो एशिया, अफीका, आस्ट्रेलिया और युरोप के उत्तरी भागों में पाया जाता है । उ॰—मोर हंस सारस परावत । भवननि पर सोभा अति पावत ।—मानस, ७ ।२८ । विशेष—इसकी लंबाई पुंछ के आखिरी सिरे तक ४ फुट होती है । पर भूरे होते हैं । सिर का उपरी भाग लाल और पैर काले होते हैं । यह एक स्थान पर नहीं रहता बराबर घूमा करता है । किसानों के नए बीज बोने पर यह वहाँ पहुँच जाता है और बीजों को चट कर जाता है । यह मेढ़क, घोंघा आदि भी खाता है । यह प्रायः घास फूस के ढेर में घोंसला बनाकर या खँडहरों में रहता है । यह अपने बच्चों का लालन पालन बड़े यत्न से करता है । कहीं कहीं लोग इसे पालते हैं । बाग बगीचों में छोड़ देने पर यह कीड़े मकोड़ों को खाकर उनसे पेड़ पौधों की रक्षा करता हैं । कुछ लोग भ्रमवश हंस को ही सारस मानते हैं । वैद्यक में इसके सांस का गुण मधुर, अम्ल, कषाय तथा महातिसार, पित्त, ग्रहणी और अर्श रोग का नाशक बताया गया है । पर्या॰—पुष्कराह्न । लक्षमण । सरसीक । सरोद्भव । रसिक । कामी ।
२. हंस ।
३. गरुड़ का पुत्र ।
४. चंद्रमा ।
५. स्त्रियों का एक प्रकार का कटिभूषण ।
६. झील का जल । विशेष—नदी का जल पहाड़ आदि के कारण रुककर जहाँ जमा होता है, उसे सरस और उसके जल को सारस जल कहते हैं । ऐसा जल बलकारी, प्यास बुझानेवाला, लघु रुचिकारक और मलमूत्र को रोकनेवाला माना गया है ।
७. कमल । जलज । उ॰—(क) सारस रस अचवन को मानो तृषित मधुप जुग जोर । पान करत कहुँ तृप्ति न मानत पलक न देत अकोर ।—सूर (शब्द॰) । (ख) मंजु अंजन सहित जलकन चुवत लोचन चारु । स्याम सारस मग मनो ससि श्रवत सुधा सिंगारु ।—तुलसी (शब्द॰) ।
८. खग । पक्षी । विहग (को॰) ।
९. संगीत में एक ताल (को॰) ।
१०. छप्पय का ३७ वाँ भेद । इसमें ३४ गुरु, ८४ लघु, कुल ११८ वर्ण या १५१ मात्राएँ अथवा ३४ गुरु, ८० लघु कुल ११४ वर्ण या १४८ मात्राएँ होती हैं ।
सारस २ वि॰
१. तालाब संबंधी ।
२. सारस पक्षी संबंधी ।
३. चिल्लानेवाला । बुलानेवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सारस mf(ई)n. (fr. सरस्) relating or belonging to or coming from a pond or lake, Kāv.; VarBṛS.; Suśr.
सारस m. (ifc. f(आ). ) the Indian or Siberian crane, Ardea Sibirica, Mn.; MBh. &c.
सारस m. a swan = हंस, Śiś. xii, 44 (Sch.)
a bird in general (cf. राज-स्˚)
the moon, L.
(in music) a kind of measure, Saṃgīt.
N. of a son of Garuḍa, MBh.
of a son of Yadu, Hariv.
of a hunchback (B. ˚सक), Mālav.
सारस n. a lotus, Caurap.
a woman's zone or girdle (= सारसन), L.
2. सारस mfn. crying, calling, Nalod.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1209,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सारस a. (सी f.) [सरस इदं अण्] 1 Belonging to a lake; Kāv. 3. 14; Nalod. 2. 40. --2 Belonging to or proceeding from a Sārasa. --सः 1 The (Indian) crane, or swan (according to some); विभिद्यमाना विससार सारसानुदस्य तीरेषु तरंगसंहतिः Ki. 8. 31, Śi. 6. 75, 12. 44, Me. 31; R. 1. 41. --2 A bird in general. --3 The moon. --सं 1 A lotus. --2 The zone or girdle of a woman. --सी A female (Indian) crane.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1119-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सारस न० सरो नियतवसतिरस्य अण् । १ पद्मे अमरः २ कट्यामरणे च । सहं रसेन स्वार्थे अण् । ३ चन्द्रे [] ४ स्वनामख्याते पक्षिणि पुंस्त्री० स्त्रियां ङीष् सरस इदम् अण् । ५ सरोवरसम्बन्धिनि त्रि० । “नद्य- शैलवराच्चाम्भा यत्र संस्रुत्य तिष्ठति । तत्सरोज जलं छन्नं सारसं परिकीर्त्तितम्” भावप्र० उक्ते ६ जलभेदे “सारसं सलिलं बल्यं तृष्णाघ्नं मधुरं लधु । रोचनं तुवरं रूक्षं वद्धमूत्रमलं हितम्” तत्रोक्तास्तद्गुणाः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5285-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सारसं, क्ली, (सरसि भवम् । सरस् + अण् ।) पद्मम् । इत्यमरः । १ । १० । ४० ॥ स्त्रीकट्या- भरणम् । इति केचित् ॥
सारसं, त्रि, (सरसि भवम् । सरस् + अण् ।) सरोवरोद्भवजलादि । तज्जलगुणाः । तथा, -- “नद्याः शैलवराच्चाम्भो यत्र संस्रुत्य तिष्ठति । तत् सरोजजलं छन्नं तदद्भः सारसं स्मृतम् ॥ सारसं सलिलं बल्यं तृष्णाघ्नं मधुरं लघु । रोचनं तुवरं रूक्षं बद्धमूत्रमलं सितम् ॥” इति भावप्रकाशः ॥ (यथा च । “क्षारं घनं वातकफानुकारि त्वग्दोषकृत् तत् कटु दीपनञ्च । प्रोक्तं विपाके भ्रमशोषकारि स्यात् सारसं नो सुखकारि वारि ॥” इति हारीते प्रथमस्थाने सप्तमेऽध्याये ॥)
सारसः, पुं, चन्द्रः । इति मेदिनी ॥
सारसः, पुं, स्त्री, (सरसि भवः । अण् ।) स्वनाम- ख्यातपक्षी । तत्पर्य्यायः । पुष्कराह्वः २ । इत्यमरः । २ । ५ । २२ ॥ गोनर्द्दः ३ नाङ्कुरः ४ लक्ष्मणः ५ लक्षणः ६ सरसीकः ७ सरोत्सवः ८ इति शब्दरत्नावली ॥ रसिकः ९ कामी १० । तन्मांसगुणाः । मधुरत्वम् । अम्लत्वम् । कषाय- त्वम् । महातिसारपित्तग्रहण्यर्शोनाशित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ * ॥ तस्य शकुनं यथा, -- “इष्टार्थसिद्धिः सकलासु दिक्षु स्यात् सारसद्वन्द्वविलोकनेन । श्रुत्वास्य पृष्ठे निनदं न गच्छेत् सिध्यत्यभीष्टं गृह एव यस्मात् ॥ वामेन योषित्कुललाभकारी शब्दस्तथाग्रे नृपतोऽर्थलब्ध्यै । यः सारसाभ्यां युगपद्विरावः कृतोऽचिरेण क्रमतोऽपि वामः । स वेदितव्यः कथितार्थकारी क्रौञ्चद्वयस्याप्ययमेव वर्गः ॥” इति वसन्तराजशाकुने सारसवर्गः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-338-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सारस" आता है (19)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें