🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:10:29 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पुष्कर
puṣkara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पुष्कर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जल ।
२. जलाशय । ताल । पोखरा ।
३. कमल ।
४. करछी का कटोरा ।
५. ढोल, मृदंग आदि का मुँह जिसपर चमड़ा मढ़ा जाता है ।
६. हाथी की सूँड़ का अगला भाग ।
७. आकाश ।
८. बाण । तीर ।
९. तलवार की म्यान या फल ।
१०. पिंजड़ा ।
११. पद्मकंद ।
१२. नृत्यकला ।
१३. सर्प ।
१४. युद्ध ।
१५. भाग । अंश ।
१६. मद । नशा ।
१७. भग्नपाद नक्षत्र का एक अशुभ योग जिसकी शांति की जाती है ।
१८. पुष्करमूल ।
१९. कूठ । कुष्ठोषधि । कुष्ठभेद ।
२०. एक प्रकार का ढोल ।
२१. सूर्य ।
२२. एक रोग ।
२३. एक दिग्गज ।
१४. सारस पक्षी ।
२५. विष्णु का एक नाम ।
२६. शिव का एक नाम ।
२७. पुष्कर द्विपस्थ वरुण के एक पुत्र ।
२८. एक असुर ।
२९. कुष्ण के एक पुत्र का नाम ।
३०. बुद्ध का एक नाम ।
३१. एक राजा जो नल के भाई थे । विशेष— इन्होंने नल को जूए में हराकर निषध देश का राज्य ले लिया था । पीछे नल ने जूए में ही फिर राज्य को जीत लिया ।
३२. भरत के एक पुत्र का नाम ।
३३. पुराणों में कहे गए सात द्विपों में से एक । विशेष— दधि समुद्र के आगे यह द्विप बताया गया है । इसका विस्तार शाकद्विप से दूना कहा गया है ।
३४. मेघों का एक नायक । विशेष— जिस वर्ष मेघों के ये अधिपति होते हैं उस वर्ष पानी नहीं बरसाता और न खेती होती है ।
३५. एक तीर्थ जो अजमेर के पास है । विशेष— ऐसा प्रसिद्ध है कि ब्रह्मा ने इस स्थान पर यज्ञ किया था । यहाँ ब्रह्मा का एक मंदिर है । पद्म और नारदपुराण में इस तीर्थ का बहुत कुछ माहात्म्य मिलता है । पद्मपुराण में लिखा है कि एक बार पितामह ब्रह्मा हाथ में कमल लिए यज्ञ करने की इच्छा से इस सुंदर पर्वत प्रदेश में आए । कमल उनके हाथ से गिर पड़ा । उसके गिरने का ऐसा शब्द हुआ कि सब देवता काँप उठे । जब देवता ब्रह्मा से पुछने लगे तब ब्रह्मा ने कहा—'बालकों' का घातक वज्रनाभ असुर रसातल में तप करता था वह तुम लोगों का संहार करने के लिये यहाँ आना ही चाहता था कि मैने कमल गिराकर उसे मार डाला । तुम लोगों की बड़ी भारी विपत्ति दूर हुई । इस पद्म के गिरने के कारण इस स्थान का नाम पुष्कर होगा । यह परम पुण्यप्रद महातीर्थ होगा । पुष्कर तीर्थ का उल्लेख महाभारत में भी है । साँची में मिले हुए एक शिलालेख से पता लगता है कि ईसा से तीन सौ वर्ष से भी और पहले से यह तीर्थस्थान प्रसिद्ध था । आजकल पुष्कर में जो ताल है उसके किनारे सुंदर घाट और राजाओं के बहुत से भवन बने हुए है । यहाँ ब्रह्मा, सावित्री, बदरीनारायण और वराह जो के मंदीर प्रसिद्ध हैं ।
३६. विष्णु भगवान का एक रूप । विशेष— विष्णु की नाभि से जो कमल उत्पन्न हुआ था वह उन्हीं का एक अंग था । इसकी कथा हरिवंश में बड़े विस्तार के साथ आई है । पृथ्वी पर के पर्वत आदि नाना भाग इस पद्म के अंग कहे गए हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुष्कर n. (rather fr. पुष्क + र than fr. पुष् + कर; but cf. Uṇ. iv, 4) a blue lotus-flower, a lotus, Nelumbium Speciosum or Nymphaea Nelumbo (ifc. f(आ). ), AV. &c. &c. (met. ‘the heart’, MBh. v, 1790)
the bowl of a spoon (ifc. f(आ). ), RV.; Br.; GṛŚrS.
the skin of a drum, Kālid.
the tip of an elephant's trunk, Var.
water, ŚBr.
the sky, heaven, Prab. (cf. Naigh. i, 3)
a night of new moon falling on a Monday or Tuesday or Saturday, Hcat.
an arrow, L.
the blade or the sheath of a sword, L.
a cage, L.
Costus Speciosus or Arabicus, L.
a part, L.
the art of dancing, L.
union, L.
war, battle, L.
intoxication, L.
N. of a celebrated place of pilgrimage (now called Pokhar in the district of Ajmere, cf. RTL. 558), MBh.; Hariv.; Pur. &c. (also pl.; according to Viṣṇ., Sch. there are three, viz. ज्येष्ठ, मध्यम and कनिष्ठ)
पुष्कर m. n. = -द्वीप, MBh.; Pur.
पुष्कर m. = ब्रह्माण्ड, Nīlak.
(with Jainas) one of the 5 Bhārata, L.
Ardea Sibirica, Pañc.
(in astrol.) an inauspicious Yoga, an ill-omened combination of a lucky lunation with an unlucky day, 3/4 of a lunar mansion, W.
a kind of drum, MBh.
a kind of serpent, L.
the sun, L.
a pond, lake, L.
a kind of disease, L.
the regent of P˚ (below), MārkP.
N. of Kṛṣṇa, MBh.
of Śiva, Śivag.
of a son of Varuṇa, MBh.; Pur.
of a general of the sons and grandsons of Varuṇa, L.
of an Asura, Hariv.
of a son of Kṛṣṇa, BhP.
of a Buddha, Lalit.
of a prince (the brother of Nala), Nal.
of a son of Bharata, VP.
of Su-nakṣatra, BhP.
of a son of Vṛka and Dūrvākṣī, ib.
of an author, Cat.
of a mountain in P˚, MBh.
पुष्कर m. pl. N. of a class of clouds said to occasion dearth and famine, L. (cf. पुष्करावर्तक)
पुष्कर m. of the inhabitants of Kuśa-dvīpa corresponding to Brāhmans, VP.
of the lunar mansions Punar-vasu, Uttarāṣāḍhā, Kṛttikā, Uttara-phalgunī, Pūrva-bhādrapadā and Viśākhā collectively, L.
पुष्कर ˚कल. See pp. 638, 639.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (638,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुष्करं [पुष्कं पुष्टिं राति, रा-क; cf. Uṇ. 4. 4] 1 A blue lotus. --2 The tip of an elephant's tongue; Śi. 5. 30. --3 The skin of a drum, i. e. the place where it is struck; पुष्करेष्वाहतेषु Me. 66; R. 17. 11. --4 The blade of a sword. --5 The sheath of a sword. --6 An arrow. --7 Air, sky, atmosphere. --8 A cage. --9 Water. --10 Intoxication. --11 The art of dancing. --12 War, battle. --13 Union. --14 N. of a celebrated place of pilgrimage in the district of Ajmere. --15 The bowl of a spoon. --16 A part, portion. --रः 1 A lake, pond. --2 A kind of serpent. --3 A kind of drum, kettle-drum. --4 The sun. --5 An epithet of a class of clouds said to cause dearth or famine; Me. 6; Ku. 2. 50. --6 An epithet of Kṛṣṇa. --7 An epithet of Śiva. --8 The Sārasa bird. --9 An inauspicious conjunction of planets. --रः, --रं N. of one of the seven great divisions of the universe. --Comp. --अक्षः an epithet of Viṣṇu. --आख्यः, --आह्वः the (Indian) crane. --आवर्तकः an epithet of a class of clouds said to cause dearth or famine; जातं वंशे भुनवविदिते पुष्करावर्तकानां Me. 6; Ku. 2. 50, Ve. 3. 2. --तीर्थः N. of a sacred bathing-place; see पुष्कर above. --नाभः an epithet of Viṣṇu. --पत्रं a lotus-leaf. --प्रियः wax. --बीजं lotus seed. --व्याघ्रः an alligator. [] --शिखा the root of a lotus. --स्थपतिः an epithet of Śiva. --स्रज f. a garland of lotuses. (--m. dual) N. of the two Aśvinīkumāras.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0713-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुष्कर न० पुष्कं पुष्टिं राति रा--क । १ हस्तिशुण्डाग्रे २ वाद्यभाण्डमुखे ३ जले ४ आकाशे ५ असिफले ६ पद्मे ७ तीर्थभेदे ८ कुष्ठौषधौ अमरः । ९ काण्डे १० द्वीपभेदे च मेदि० । ११ रोगभेदे १२ नागभेदे १३ सारसखगे नलराज भ्रातरि १४ नृपभेदे १५ वरुणपुत्रे पुष्करद्वीवस्य १६ राजभेदे च पु० मेदि० । १७ मेघाधिपभेदे १८ त्रिपुष्करघटकयोगे त्रिपुष्क- शब्दे ३३३१ पृ० दृश्यम् । १९ असुरभेदे हरिवं० २० विष्णौ मा० शा० ४३ अ० । तीर्थभेदश्च त्रिपुष्करशब्दे दृश्यः । १९ ब्रह्मकृतसरोवरभेदे न० । “पितामहसरः पुण्यं पुष्करं नाम नामतः” भा० व० ८५ अ० । २ । पुष्करद्बीपस्थे पर्वतभेदे पु० “पुष्करे पुष्करो नाम पर्वतो मणिसानुमान्” भा० भी० १२ अ० । १६ पुष्कर- द्वीपाधिपनृपे “द्वीपे शुभे पुण्यजनैरुपेते उवास राजा स तु पुष्कराख्यः । तेनैव नाम्नास तु पुष्करोऽपि सदोच्यते देवगणैः ससिद्धैः” अग्निपु० । तस्य पुष्कर (पद्म) तुल्ययानत्वात् वा तथात्वम् “तेनैव यानेन तथाम्बुजेन बभूव नाम्ना तमथाह्वयन्ति” अग्निपु० । १७ मेधाधिपभेदानयनञ्च ज्यो० त० उक्तं यथा “त्रियुते शाकवर्षे तु चतुर्भिः शेषिते क्रमात् । आवर्त्तं विद्धि संवर्त्तं पुष्करं द्रोणमम्बुदम्” तस्य फलम् “पुष्करे दुष्करं वारि शस्यहीना वसुन्धरा । विग्रहोपहगा लोकाः पुष्करे जलदाधिपे” । १० द्वीपभेदश्च “यत एव कृताः सप्त भुवोद्वीपाः जम्बुप्लक्षशाल्मलिकुशक्रौञ्चशाकपुष्कर- संज्ञाः” भाग० ५ । १ । ३३ । विष्णुपु० तस्य प्रमाखाद्युक्तं यथा “शाकद्वीपप्रमाणेन वणयेनेव वेष्टितः । क्षीराब्धिः सर्वती ब्रह्मन्! पुष्कराख्येन वेष्टितः । द्वीपेन शाकद्वीपात्तु द्बिगुणेन समन्ततः । तद्द्वीपाधिपतेश्चैव महावीतोऽ- भवत् सुतः । धातकिश्च तयोस्तत्र द्वे वर्षे नाम चिह्निते । महावीतं तथैवान्यत् धातकीपण्डमण्डितम् । एकश्चात्र नहामाग! प्रख्यातो वर्मपर्वतः । मानतोत्तरसंज्ञो वै [] मध्यतो वलयाकृतिः । योजनानां सहस्माणि ऊर्द्ध्वं षञ्चाशदुच्छ्रितः । तावदेव च विस्तीर्णः सर्वतः परि- मण्डलः । पुष्करद्वीपवलयं मध्ये च विभजन्निव । स्थितोऽसौ पर्वतस्तेन जातं तद्वर्षकद्वयम् । बलयाकार- मेकैकं तयोर्वर्षं तथा गिरिः । दशवर्मसहस्नाणि यत्र जीवन्ति मानषाः । निरामया विशोकाश्च रागद्वेष विवर्जिताः । अधमौत्तमौ न तेष्वास्तां न वध्यबधकौ द्विज! । नेर्प्यासूयाभयं रोषो दोषो लोभादिको ग च । महावीतं महावर्षं धातकिसंज्ञकन्ततः । मानसोत्तर शैलस्य देवदैत्यादिसेवितम् । सत्यानृते न तत्र स्तो द्वीपे पुष्करसंज्ञिते । न तन शैलनद्यो वा द्वीपे वर्षद्वयान्विते । तुल्यवेशास्तु मनुजा देवैस्तत्रैकरूपिणः । वर्णाश्रमाचार- हीर्नं धर्माचरणवर्जितम् । त्रयीवार्त्तादण्डनीति- शुश्रूपारहितञ्च तत् । वर्षद्वयञ्च मैत्रेय! भौमः स्वर्गोऽय- मुत्तमः । सर्वश्च सुखदः कालो जरारोगादिवर्जितः । पुष्करे धातकीषण्डे महावीते च वै मुने! । न्यग्रोधः पुष्करद्वीपे ब्रह्मणः स्थानमुत्तमम् । तस्मिन्निव सति ब्रह्मा पूज्यमानः सुरासुरैः । स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवेष्ठितः । समेन पुष्करस्यैव विस्तारान् मण्ड- लातथा” । १४ नलनृपभ्रातरि “पुष्कर! त्वं हि मे भ्राता सञ्जीव शरदः शतम् । एवं नलः सान्त्वयित्वा भ्रातरं सत्यविक्रमः । स्वपुरं प्रेषयामास परिष्वज्य पुनः पुनः । स्वान्त्वितो नैषधेनैवं पुष्करः प्रत्युवाच तम्” भा० व० ७८ अ० । भगवतः २३ पद्मरूपेण प्रादुर्भावे हरिवं० २०३ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4382-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पुष्कर" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें